Кенжаев Аваз Сайитмурат ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Кийимбоп чарм олишда туяқуш териларига ишлов бериш технологиясини такомиллаштириш” мавзусидаги диссертация ишини 05.06.03 – “Тери, мўйна, пойабзал ва тери-галантерея буюмлари технологияси” (техника фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/T5712.
Илмий раҳбар: Бегалиев Хашим Хикматджанович, техника фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти, DSc.03/2025.27.12.T.21.01.
Расмий оппонентлар: Худайбердиева Дилфуза Бахрамовна, техника фанлари доктори, профессор; Шойимов Шоҳрух Шуҳратович, техника фанлари фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат техника университети
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: туяқуш териларидан юқори сифатли, кийимбоп ва рақобатбардош экзотик чарм олишни таъминлаш мақсадида, ресурс тежамкор ва самарали технологияни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
пикеллаш жараёнида протеолитик ферментлар мажмуасидан иборат Элбро СР фермент препаратини қўллаш орқали туяқуш териларига ишлов беришнинг такомиллаштирилган ва ихчам технологияси ишлаб чиқилган;
туяқуш териларини ферментли пикеллаш жараёнида ноколлаген оқсилларни парчаловчи фермент препаратининг мақбул концентрацияси тажрибавий-статистик усулда аниқланган;
таклиф этилган таркиб асосида ферментли пикеллаш жараёнида тери тўқимасида ноколлаген оқсиллар ювиб чиқарилиши натижасида ошлаш жараёнида хромли ошловчи моддаларнинг тери тоқимаси толали оқсиллари билан кимёвий боғланишлар ҳосил бўлганлигини, спектрофотометр, сканерли микроскопия (СЕМ), элемент таҳлили, ИҚ-спектроскопия ва дифферестиал термик таҳлил (ДТА) натижалари асосида аниқланган;
туяқуш терисига ишлов беришнинг такомиллашган технологиясидаги ферментли пикеллаш жараёнини отказилиши тери юза сиртидаги пигмент доғларни парчаланиши натижасида туяқуш “Краст” чарми юза сирти мереясида пат ғуддалари (фолликулалари) тузилисини ўзгаришсиз сақланиб қолиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Тайёр туяқуш чармининг хоссаларига пикеллаш ошлаш технологик жараёнларининг таъсирини тадқиқ қилиш бўйича олинган натижалар асосида:
туяқуш тери хомашёсига ишлов беришдаги тайёрлов, ошлаш олди ва ошлаш ва бўяш-ёғлаш жараёнларини ўтказиш технологик регламенти “TABIIY CHARM” ХК да жорий қилинган. (“Ўзчармсаноат” уюшмасининг 2025 йил 01-3110-сонли маълумотномаси). Натижада ферментли-пикеллаш жараёнлари тадқиқотлари асосида такомиллашган хромли ошланган “Wet blue” чармининг гидротермик деструкцияси назорат намунасидан 2,3±0,2 0C юқори бўлишига, кийимбоп туяқуш чармларини 10 МПа деформация билан чўзилганда терининг чўзилиш кучи 0,6 МПа га, чўзилиш кўрсаткичи эса 7,4% га ошишига эришилган;
кийимбоп туяқуш чармларини ферментли пикеллаш жараёнида янги таркиб қўлланилган технологияси “KARA DERI” МЧЖ да жорий этилган. (“Ўзчармсаноат” уюшмасининг 2025 йил 01-3110-сонли маълумотномаси). Натижада ферментли пикеллаш жараёнида ELBRO SR фермент препаратининг оптимал концентрацияси 0,3-0,4% ни ташкил қилганда пикел эритмасига ювилиб чиқадиган оқсиллар микдори назорат вариантига нисбатан 1,8-2,0 бараварга ошганлиги, хромли ошланган ва тайёр кийимбоп туяқуш чармининг физик-механик хоссаларини яхшиланишига эришилган.