Шапулатов Улуғбек Холтожиевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Сополли маданиятининг ирригация тизими», 07.00.06 – Археология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.3.PhD/Tar1066
Илмий раҳбар: Шайдуллаев Шапулат Базарович, тарих фанлари доктори.  
Диссертация бажарилган муассаса номи: Термиз давлат университети. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд археология институти, DSc.13/25.27.12.Tar.02.01.
Расмий оппонентлар: Хушвақтов Наби Олимович, тарих фанлари доктори; Суюнов Самариддин Саматович, тарих фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот номи: Жиззах давлат педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. Сополли маданиятига оид суғориш тизимининг шаклланиши ва ривожланиш босқичларини аниқлаш, турли фанлар ёндашувларини уйғун қўллаган ҳолда сунъий суғориш иншоотларининг хронологиясини белгилаш ҳамда уларнинг ижтимоий-маданий ва иқтисодий ҳаётга кўрсатган таъсирини илмий асосда ёритиб бериш.
III.  Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:    
Сополли маданиятига тегишли янги ёдгорликлар ва сунъий суғориш иншоатлар аниқланди ва улар хариталаштирилди. Жумладан, Зарабоғ микровоҳасида жойлашган Бургуттепа канали геоморфологик тузилиши ва стратиграфияси ўрганилиб, ОСЛ таҳлил намуналари асосида унинг мазкур маданиятга мансуб эканлиги илмий жиҳатдан тасдиқланган;
Сополли маданиятига мансуб Каттабулоқ, Тиллабулоқ ва Орабулоқ ёдгорликларининг сув манбалари атрофида жойлашуви ўрганилиб, тадқиқотлар натижасида бу ҳудудларда булоқ бўйи ва ҳовузга асосланган микроирригация тизими мавжуд бўлганлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган;
Илк бор Тиллабулоқ ва Сополлитепа ёдгорликлари атрофидаги майдонларда табиий фанлар усулларидан фойдалаланган холда олиб борилган фанлараро комплекс тадқиқотлар натижасида радиокарбон(АМС C14) ҳамда ОСЛ таҳлиллари натижаларига кўра, ушбу ҳудудлардаги профилларда аниқланган тупроқ қатламлари бундан 4000–3700 йил аввал, яъни Сополли маданияти даврига оид қадимги деҳқончилик излари эканлиги илмий асосда тасдиқланган; 
Ирригация иншоотлари ва деҳқончиликка оид археологик топилмалар, жумладан, бир омборхонада 20–30 та, баландлиги 1–1,2 метр бўлган хумлар, йирик дон омборлари, тош меҳнат қуроллари ва маданий ўсимлик уруғларининг таҳлили Сополли маданиятида маҳсулотни сақлаш, қайта ишлаш ва тақсимлаш жараёнлари пухта йўлга қўйилган хўжалик тизими шаклланганлиги илмий жиҳатдан тасдиқланди. Олинган натижалар суғориладиган ерларни бошқариш, меҳнатни тақсимлаш ҳамда маҳсулотни жамғариш ва сақлаш амалиёти Сополли жамиятида ижтимоий тузилма ва бошқарув тизимининг шаклланишига бевосита таъсир кўрсатганини илмий жиҳатдан асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
“Сополли маданиятнинг ирригация тизими” мавзусидаги диссертация бўйича қўлга киритилган илмий натижалар асосида:
Тадқиқот натижалари “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Экспедиция” кўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган Жарқўтон, Сополлитепа, Тиллабулоқ, Каттабулоқ ва Орабулоқ ёдгорликлари геоархеологияси – шу вақтгача олиб борилган археологик изланишлар, Сополли маданияти ёдгорликларининг ирригация тизими, булоқ бўйи ирригацияси ҳақидаги муҳим хулосалардан маълумот сифатида фойдаланилди (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телерадиоканали давлат унитар корхонасининг 2025-йил 9-апрелдаги 01-32-527-сонли маълумотномаси). Сополли маданияти жамоалари дастлабки суғориш иншоотлари барпо этганликлари ҳамда суғорма деҳқончиликнинг вужудга келишида ижтимоий ҳаётдаги ўзгаришлар бўйича янги маълумотлар кенг жамоатчиликка етказилган.
Сополли маданиятига тегишли Тиллабулоқ, Орабулоқ, Жарқўтон ва бошқа ёдгорликларида олиб борилган археологик тадқиқотлар натижасида қўлга киритилган суғорма деҳқончилик маданияти тарихинининг моддий асослари атрофлича таҳлили асосида қилинган илмий Сурхон воҳаси ҳудудларида яшаган қадимги аждодларимизнинг турмуш тарзи, хўжалиги, иқтисодий ва маданий ҳаёти ҳақидаги янги маълумотлар ёшларни ватанпарварлик, ўтмиш, тарих ва аждодлар хотирасига ҳурмат руҳида тарбиялашда хизмат қилмоқда (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025-йил 25-мартдаги 04-05/1123-сонли маълумотномаси). 
Тадқиқот иши Термиз археология музейи фондларига топширилган Сополли маданиятига оид янги ашёлар тавсифини ёзишда, музей экспозициясини шаклантиришда фойдаланилган. Ҳақиқатдан ҳам Сополли маданиятига оид янги ёдгорликлар ва суғориш тизимларининг аниқланиши ҳамда хариталаштирилиши, хусусан Зарабоғ микровоҳасида жойлашган Бургуттепа каналининг замонавий технологиялар ёрдамида ўрганилиши ва ОСЛ таҳлиллари асосида унинг мазкур маданиятга мансублигининг илмий жиҳатдан асосланиши Термиз археология музейи фондида сақланаётган ушбу даврга оид ашёларни таҳлил этишда муҳим илмий таянч вазифасини бажармоқда.
Сополли маданияти ёдгорликларининг сув манбалари атрофида жойлашуви бўйича олиб борилган изланишлар натижасида булоқбўйи ҳамда ҳовуз типидаги микроирригация тизимларининг мавжуд бўлганлиги илмий асосда аниқланган. Ушбу маълумотлар Сурхон воҳасининг илк сунъий суғоришга асосланган деҳқончилик маданияти тарихини ўрганишда, шунингдек музей фондларида сақланаётган бу даврга оид топилмаларни илмий таҳлил қилишда муҳим манба бўлиб хизмат қилмоқда (Термиз археология музейининг 2025-йил 17-ноябрдаги 247-сонли маълумотномаси).