Matyakubov Zafarbek Sharipovichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “O‘zbekiston sharoitida zarar keltirayotgan Anacanthotermes avlodiga mansub termitlarga qarshi kurash strategiyasini ishlab chiqish va amaliyotga joriy qilish chora-tadbirlari”, 03.00.06 - Zoologiya (biologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.3.DSc/B199.
Ilmiy maslahatchi: Abdullaev Ikram Iskandarovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Xorazm Ma’mun akademiyasi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Qoraqalpoq davlat universiteti huzuridagi PhD.03/2025.27.12.B.04.09.M raqamli Ilmiy kengash asosidagi bir martalik Ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Juginisov Tangirbergen Isaevich, biologiya fanlari doktori, professor; Eshova Xolisa Saidovna, biologiya fanlari doktori, professor; Xalimov Fazlitdin Zakirovich, biologiya fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: O‘zbekistonning tabiiy va urbanizatsiyalashgan ekotizimlarida Anacanthotermes avlodiga mansub termitlar sonini nazorat qilishning uyg‘unlashgan samarali kurash usullarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
A.ahngerianus termitlar tanasi, uyasi va ozuqasidan 24 turdagi faol entomopatogen zamburug‘lar ajratib olinib, ularning tur tarkibi aniqlangan;
ilk bor Cataglyphis aenescens chumolisidan ajratib olingan Myrmicinosporidium durum shtammining virulentligi oshirilgan va termitlarga qarshi qo‘llanilgan;
Bacillus subtilis va bor kislotasi (H3BO3) asosida termitlar sonini nazorat qilish xususiyatiga ega em xo‘rak yaratilgan;
Bistrifluron, Premise, Borathor samarali kimyoviy preparatlarning termitlarga qarshi insektisidligi ochib berilgan;
Entomophthora coronate asosida patogenli em-xo‘rak yaratilgan va termitlarga qarshi biologik samaradorligi 93.7% ekanligi isbotlangan;
ilk bor aholi turar joy binolarda termitlarga qarshi er ostidan kurash qurilmasi yaratilgan va joriy qilingan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘zbekiston sharoitida zarar keltirayotgan Anacanthotermes avlodiga mansub termitlarga qarshi kurash strategiyasini ishlab chiqish va amaliyotga joriy qilish chora tadbirlari bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
“Mevaston”, “Kaptarxona”, “Kumyaska”, “Yangi Turmush”, “Kalta Minor” va “Ichan Qal’a” mahallalarida atrof-muhitga nisbatan xavfsiz bo‘lgan yangi Premise 200 SC, Maxxthor 100 va Borathor Powder 680 insektisidlar tuproq qatlamiga hamda yog‘och konstruksiyalariga qo‘llanilgan va O‘zR Respublika Termitlarga qarshi kurashish ilmiy-ishlab chiqarish markaziga tavsiya qilindi (O‘zR Respublika Termitlarga qarshi kurashish ilmiy-ishlab chiqarish markazining 2025 yil 10 dekabrdagi 01-06/98-25-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, binolarning termitlar bilan zararlanish 95% gacha, termit populyasiyasi miqdori 80% gacha, qanotli termitlarning migratsiyasi keskin kamayish imkonini bergan;
Xiva shahri mahallalarida termitlarga qarshi kurashda atrof muhit uchun zararsiz yangi kimyoviy Bistrifluron insektisidi tuproq va yog‘ochlarga qo‘llanilgan. Shuningdek, Ichan Qal’a Juma masjid muzeyidagi yog‘och ustunlarga termitlar zararini oldini oluvchi va nobud qiluvchi kimyoviy ineksiya usuli qo‘llanilgan, hamda termitlar tarqalishini bashorat qilish qurilmasi o‘rnatilgan va amaliyotga joriy qilingan (O‘zbekiston Fanlar akademiyasining 2025 yil 5 dekabrdagi 4/1255-3089-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, mahallalarda termitlar populiyasiyasidagi miqdorning keskin kamayish, tuxum va lichinkalarning ko‘plab nobud bo‘lish imkonini bergan;
Xiva Ichon qal’a Juma masjid muziyidagi yog‘och ustunlarni termitlardan himoya qilishda DNOK preparati yordamida tomchilatib yuborish usuli (infuzion usul) yaratildi va yog‘och konstruksiyalarni ichki qismini termitlar zararidan himoya qilishda ijobiy natijalar olinib, O‘zbekiston Respublikasi madaniy Meros Agentligiga tavsiya qilindi (O‘zbekiston Respublikasi madaniy Meros Agentligining 2025 yil 28 oktyabrdagi 04-05/4265-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, ushbu usul yog‘och ustunlar tarkibiga zarar etkazmasdan, ularni termitlardan uzoq muddatli saqlash, termitlarga qarshi kurash va zararini oldini olish imkonini bergan.
