Салиева Муяссар Казимджановнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Айрим гетероциклик алдегид ва кетонларни алкиниллаш реакциялари ёрдамида ацетилен спиртлари синтези», 02.00.03 – Органик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/К720.
Илмий раҳбар: Зиядуллаев Одилжон Эгамбердиевич, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Чирчиқ давлат педагогика университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Чирчиқ давлат педагогика университети, DSc.01/2025.27.12.К.04.04.
Расмий оппонентлар: Тургунов Эрхон, кимё фанлари доктори, профессор; Қодиров Хасан Иргашович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли хил каталитик системалар ёрдамида табиати жиҳатдан фарқланадиган бир қатор гетероатомли алдегид ва кетонларни айрим алкинлар иштирокида этиниллаш реакциялари бўйича терминал ва нотерминал ацетилен спиртлари синтез қилиш ва улар асосида диоллар, кетонлар, эфирлар ва оксазоллар олиш ҳамда қўлланиш соҳаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор индий, руҳ, қалай, палладий, мис каби металл ҳосилалари асосида янги авлод комплекс каталитик системалар тайёрланган ва ҳусусий константалари аниқланган;
илк бор гетероатомли алдегид ва кетонларни каталитик алкиниллаш асосида гетеротциклик ацетилен спиртларини олишнинг янги энантиоселектив усуллари ишлаб чиқилган;
терминал алкинолларни аминлар ва галлоидалканлар иштирокида диазотирлаш ҳамда алкиллаш орқали алифатик, ароматик ва тциклик ацетилен спиртларини синтез қилишнинг самарали усуллари аниқланган;
илк бор синтез қилинган спиртларни карбониллаш, виниллаш, этерификациялаш, оксидлаш ва амидлаш реакциялари бўйича диоллар, винил ва мураккаб эфирлар, кетонлар ва оксазоллар ҳосил бўлиши аниқланган, реакция механизмлари, самарадорлик ва селективлик қонуниятлари асослаб берилган;
ацетилен спиртлари ва уларнинг ҳосилаларини синтез қилишда реакция тезлиги, фаолланиш энергияси аниқланган, бирикмаларнинг электрон ва фазовий хусусиятлари кўрсатилган, маҳсулот ҳосил бўлиш самарадорлик қаторлари аниқланган, квант-кимёвий параметрлари ҳисобланган, тозалиги ва тузилиши элемент анализ, хроматография ва спектроскопия усуллари ёрдамида исботланган;
синтез қилинган ацетилен спиртлари винил эфирлари газ маҳсулотлари таркибидаги олтингугуртли бирикмаларни ажратиб олувчи биологик фаол ингибитор эканлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Гетероатом сақлаган алдегид ва кетонлар- тиофен-2-карбалдегид, фуран-2- карбалдегид, пиридин-3-карбалдегид, 1-(тиофенил-2)этанон, 1-(фуранил-2)этанон, 1-(пиридинил-3)этанонларнинг алкинлар- ацетилен, гексин-1, октин- 1, фенилацетилен билан алкиниллаш асосида ацетилен спиртлари синтези бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ацетилен спиртларини синтез қилиш усуллари ва қўлланилган каталитик системалар ёрдамида биосидлар олиш технологияси Бошқирдистон давлат университетининг илмий-тадқиқот лойиҳаларини бажаришда фойдаланилган (Бошқирдистон давлат университетининг 2022 йил 24 июндаги 370-сонли маълумотномаси). Натижада, металл конструксиялар биокоррозиясини секинлаштириш имконини берган;
синтез қилиб олинган 2-(фуранил-2)октин-3-ол-2 ва 2-(фуранил-2)децин-3-ол-2 винил эфирларидан “Шуртан газ кимё мажмуаси” МЧЖ да табиий газ таркибидаги олтингугурт ва олтингугуртли бирикмаларни ажратиб олувчи ингибиторлар сифатида амалиётга жорий қилинган (“Шуртан газ кимё мажмуаси” МЧЖ нинг 2023 йил 2 июндаги 004/2149-сон маълумотномаси). Натижада, табиий газ таркибида олтингугурт ва олтингугуртли бирикмалар миқдорини камайтириш имконини берган.