Холиқова Гуляйра Қўлдошевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи): “Мочевина ва ҳосилаларининг нитрат, фосфат тузлари синтези, хоссалари”, 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4PhD/К683.
Илмий раҳбар: Мардонов Ўктам Мардонович, кимё фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Кадирова Зухра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Абдуллаева Зубайда Шавкатовна, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: мочевина ва ҳосилаларининг нитрат, фосфат тузлари синтези, хоссаларини аниқлашдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
квант-кимёвий ҳисоблашлар (ККУ) асосида мочевина ва биуретнинг нитрат, метафосфат кислоталари билан 1:1÷1:3 моляр нисбатлардаги бирикмалари ҳосил бўлиши имкониятлари аниқланиб, молекулалари атомларидаги электрон ва зарядлар тақсимоти, кимёвий боғланиш табиати, молекулалар энергетик параметрлари аниқланиб, таркиб ва тузилишлари исботланган;
мочевина ва биуретнинг нитрат ҳамда метафосфат ионлари билан 12 та молекуляр бирикмалари қаттиқ ҳолда олиниб, уларнинг таркиби, тузилиши ва улар эритмалари хоссалари ЗФКТУ билан тадқиқ этилиб, қўлланиш соҳалари аниқланган;
биринчи марта ЭПР спектрометрия усули билан тупроқдаги гумус компонентлари фаоллигининг карбамид нитратлари эритмалари муҳити пҲ-ига ва нитрат-ионлари миқдорига боғлиқлиги аниқланган;
мочевина нитратлари эритмаларининг технологик жиҳозлардаги қуйқалар эрувчанлигини 26.0-67.6 % гача ошириши, ҳосил бўлган эритмаларда Фе+2/+3 ионлари миқдорининг юқорилиги (18-23 г/л) аниқланиб, улар асосида технологик чиқиндилардан турли мақсадларда ишлатиладиган ноорганик пигментлар олинган;
карбамид ва биурет метафосфат бирикмалари эритмаларининг селлюлоза материаллари ёнғинбардошлигини ошириш хоссалари тадқиқ этилиб, уларнинг бўз матоси, картон ва ёғоч намуналари ёнувчанлигини (72.99-98.89% га) камайтириш хоссаси аниқланиб, олинган натижаларга кўра бу моддалар асосида самарадор ИИ гуруҳ (Г2) антипирен воситалари олиш мумкинлиги исботланган;
мочевина ва биуретнинг ҲНО3, ҲПО3 билан 1:1÷1:3 моляр нисбатлардаги 0.5-2.0% ли кислотали, нейтрал эритмаларининг техник сувлар муҳитида (Ст-3, Ст-20 пўлат) қотишмаларни коррозиядан ҳимоялаш хоссалари гравиметрия, ЭПР спектрометрия (биринчи марта) усуллари билан пҲ =1.66 – 9.0 оралиғида тадқиқ этилиб, уларнинг 82.0 – 94.75 % коррозия ингибиторлиги, оптимал таркиблари ва метафосфатларнинг юқори консентрацияли (2.0%ли) эритмаларида “коррозия инверсияси” содир бўлиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Мочевина ва биуретнинг нитрат, метафосфат бирикмалари эритмаларининг полифунксионал хоссалари намоён этиши бўйича олинган илмий ва амалий тадқиқотлар натижалари асосида:
мочевина ва биуретнинг нитрат, метафосфат бирикмалари полифунксионал эритмалари коррозия ингибиторлари сифатида “Шўртан НГҚЧ” бошқармасига қарашли “градирная” сув таъминоти (подпитка) ускунаси металл конструксияларини коррозиядан ҳимоялашда амалиётга жорий қилинган (“Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш” бошқармасининг 2024-йил 03-майдаги № ОП02/Б0-1777- сон маълумотномаси). Натижада мочевина ва биуретнинг нитрат, метафосфат бирикмалари асосида агрессив муҳитда самарали коррозия ингибиторлари яратиш имкониятини берган;
мочевина мононитрати, биурет моногидратининг молекуляр тузулиши криссталлографик маълумотлари Кембриж кристаллографик маълумотлар баъзасига киритилган (CCДC 2511988, 2512468). Натижада, ўхшаш бирикмаларни тузулишини тавсифлашда тақдим этилган маълумотлардан фойдаланиш имкониятини берган.