Марупов Джахонгир Абдумавлоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тут дарахти баргларида малон диальдегиди миқдорини тадқиқ этиш ва унинг тут ипак қурти (Bombyx mori L.) хўжалик-қийматли белгилари билан ўзаро боғлиқлиги”, 06.02.04 - Ипакчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №11657.
Илмий раҳбар: Салимджанов Сангинджон, қишлоқ хўжaлиги фaнлaри доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тожикистон Республикаси ипакчилик илмий-тадқиқот маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ипакчилик илмий тадқиқот институти, PhD.08/2025.27.12.Qx.08.01.
Расмий оппонентлар: Умаров Шавкат Рамазанович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Тўйчиев Жалолидин Шарофиддинович, қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди.
Етакчи ташкилот: Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади истиқболли тут навлари генотиплари ҳамда тут ипак қурти зотларининг сифат ва миқдорий хусусиятларини ўрганиш, шунингдек, тут ипак қуртининг биологик ва маҳсулдорлик кўрсаткичлари билан тут баргларининг биокимёвий кўрсаткичлари ўртасидаги ўзаро боғлиқликни аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Тожикистон шароитида ипакчилик соҳасида янги биокимёвий усуллар жорий этилган ва тут ипак қурти пилла маҳсулдорлигига биокимёвий моддаларнинг таъсир чегаралари аниқланган;
тадқиқотлар натижасида тут баргларида липидларнинг перекисли оксидланиш даражаси, яъни малон диальдегиди миқдори аниқланган;
тут дарахтининг Сугдиён-1 дурагайида малон диальдегиди миқдори 40,87 мкмоль/г, Сугдиён-2 дурагайида 35,30 мкмоль/г, Хасак навида эса 30,55 мкмоль/г эканлиги исботланган;
Сугдиён-1 тут дурагайида оқсил миқдори 26,52 %, Сугдиён-2 дурагайида 25,21 %, Хасак навида эса 18,71 % ни ташкил этган, бу эса ушбу дурагайларни республика ипакчилиги шароитида самарали эканлигини кўрсатади;
тут баргларида малон диальдегиди миқдори бўйича янги илмий маълумотлар олинган ҳамда ушбу кўрсаткичнинг тут ипак қурти личинкалари маҳсулдорлиги ва ипак безларида оқсил биосинтези билан боғлиқлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тут баргларидаги малон диальдегиди миқдори ва унинг тут ипак қуртининг иқтисодий жиҳатдан фойдали хусусиятлари билан боғлиқлигини ўрганиш бўйича олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида:
тут дарахтининг «Сугдиён-1» ва «Сугдиён-2» навларининг уруғларидан 10 кг миқдорда олиниб, «Пиллаи Точик» ОАЖ тасарруфидаги ипакчилик хўжаликларига жорий этилган (Тожикистон Қишлоқ хўжалиги фанлари академиясининг 2025 йил 8 октябрдаги №1/586-сон маълумотномаси). Натижада «Сугдиён-1» ва «Сугдиён-2» дурагай уруғларининг унувчанлиги 75,0–80,0 % ни ташкил этди. 1 кг уруғдан 393600 дона кўчат етиштирилган, иқтисодий самарадорлик 166400 сомонини, рентабеллик даражаси эса 18,2 % ни ташкил қилган;
Хўжанд шаҳрида жойлашган «Пиллаи Ганчи» ДАЖ ва «Вт-Силк» ҚК МЧЖ ипакчилик хўжаликларида тут ипакқуртининг B-1×R-1 дурагайидан 100 қути ишлаб чиқаришга жорий этилган (Тожикистон Қишлоқ хўжалиги фанлари академиясининг 2025 йил 8 октябрдаги №1/586-сон маълумотномаси). Натижада хўжаликларда 4 000 кг сифатли пилла олинган бўлиб, бу кўрсаткич бошқа хўжаликларга нисбатан 7,5 кг га юқори бўлган. Ҳудуд бўйича иқтисодий самарадорлик 100 қути ҳисобида 3750 сомонини, рентабеллик даражаси эса 24,0 % ни ташкил қилган;
Республика ипакчилик илмий-тадқиқот марказида Р13 зотли тут ипак қуртидан 1 қути жорий этилган ҳамда «Сугдиён-1» ва «Сугдиён-2» тут баргларининг биокимёвий таҳлил натижалари олинган (Тожикистон Қишлоқ хўжалиги фанлари академиясининг 2025 йил 8 октябрдаги №1/586-сон маълумотномаси). Натижада пилла ҳосили 7,2 кгга оширилди. Шартли иқтисодий самара 4800 сомонини, рентабеллик даражаси эса 24,0 % ни ташкил этган.