Усмонов Бахтиёржон Аробидин ўғлининг  
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Коронавирус инфекцияси билан касалланган беморларда генераллашган пародонтитни комплекс даволашни оптималлаштириш, 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.1.PhD/Tib3388.
Илмий раҳбар: Юсупалиходжаева Саодат Хамидуллаевна тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.02.
Расмий оппонентлар: Кубаев Азиз Сайдалимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Алдашева Майа Ахметовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Қозоғистон).
Етакчи ташкилот: Ставрополь давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитни комплекс даволаш самарадорлигини клиник-стоматологик ва лаборатория текширувлари асосида оптималлаштиришдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда балл тизимида баҳоланувчи интеграл ташхислаш кўрсаткичлари, ўтказилган инфекциянинг оғирлик даражаси, маҳаллий ва умумий клиник симптомлар мажмуаси, қон зардоби ҳамда оғиз суюқлигидаги тизимли яллиғланиш маркерлари, шунингдек оғиз бўшлиғи гигиенаси ҳолатини ўз ичига олган комплекс баҳолаш мезонлари сурункали пародонтитнинг клиник оғирлик даражасини аниқ белгилаш имконини бериши асосланган;
қон зардоби ва оғиз суюқлигининг клиник, цитокин ва иммунологик кўрсаткичлари ўртасидаги корреляцион боғлиқликлар аниқланиб, улар ташхислаш ва даволаш самарадорлигини баҳолашда башоратлаш аҳамиятига эга биомаркерлар эканлиги исботланган;
сурункали пародонтитли беморларда постковид даврда аралаш сўлакдаги ноинвазив маркерлар сифатида лимфоцитлар 6,90 баробар, эритроцитлар 7,55 баробар ва яланғоч ядролар 16,97 баробар ортиши аниқланган;
коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитни даволашнинг таклиф этилган комплекс усули цитокинлар номутаносиблигини бартараф этишга, қон зардоби ва оғиз суюқлигида иммуноглобулинлар фаоллигини оширишга, ишқорий фосфатаза фаоллигини пасайтиришга ҳамда оғиз суюқлигида α-амилаза фаоллигини оширишга олиб келиши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши. 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича 2025 йил 22 сентябрдаги 25/10- сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда балл тизимида баҳоланувчи интеграл ташхислаш кўрсаткичлари, ўтказилган инфекциянинг оғирлик даражаси, маҳаллий ва умумий клиник симптомлар мажмуаси, қон зардоби ҳамда оғиз суюқлигидаги тизимли яллиғланиш маркерлари, шунингдек оғиз бўшлиғи гигиенаси ҳолатини ўз ичига олган комплекс баҳолаш мезонлари сурункали пародонтитнинг клиник оғирлик даражасини аниқ белгилаш имконини бериши асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитнинг клиник кечиши башоратини миқдорий баҳолаш учун ишлаб чиқилган усул биринчи марта юқори ташхислаш самарадорликни кўрсатди: сезувчанлик - 93,54%, махсуслик - 82,35% ва умумий ташхисий аниқлик - 89,58%. Бу хавф гуруҳларини эрта аниқлаш имконини беради ва клиник амалиётда қўлланилишини асослайди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши: олинган илмий тадқиқот натижалари Тошкент шаҳридаги 1-сон Зангиота Республика ихтисослаштирилган юқумли касалликлар шифохонаси (2024 йил 2 августдаги 103-n-сонли буйруқ) ва Фарғона шаҳридаги “Фарғона вилоят стоматология поликлиникаси” даволаш-профилактика муассасаси (2024 йил 1 июндаги 31-сонли буйруқ) амалий фаолиятига татбиқ этилган. Ижтимоий самарадорлиги: ушбу усул универсалликка эга бўлиб, хавф гуруҳларини эрта аниқлаш ва клиник натижаларни оптималлаштириш учун башоратлаш моделларга киритиш имконини беради. Бу эса пародонтнинг қўшма шикастланишларининг патогенетик механизмлари ҳақидаги назарий тушунчаларни чуқурлаштиради. Иқтисодий самарадорлиги: ишлаб чиқилган мезонларни қўллаш диагностика вақтини 25% га қисқартиради, бу эса битта бемор учун текширув харажатларини ўртача 18% га камайтиради. Хулоса: коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитнинг аниқланган стоматологик ва умумий белгилари ташхис қўйишни оптималлаштиради, шунингдек, шифохонада даволаниш муддатини 10,3 кунгача қисқартиришга имкон беради, ўрин фондидан фойдаланишнинг иқтисодий самарадорлик коэффициенти 92%га оширади.
иккинчи илмий янгилик: қон зардоби ва оғиз суюқлигининг клиник, цитокин ва иммунологик кўрсаткичлари ўртасидаги корреляцион боғлиқликлар аниқланиб, улар ташхислаш ва даволаш самарадорлигини баҳолашда башоратлаш аҳамиятига эга биомаркерлар эканлиги исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: коронавирус инфекциясидан кейинги даврда сурункали пародонтит билан оғриган беморларнинг клиник кўрсаткичларни оғиз суюқлиги ва қон зардобидаги цитокинлар, иммуноглобулинлар даражаси ўртасида аниқланган башоратли корреляцион боғлиқликлар, маҳаллий ва тизимли яллиғланишнинг ташхислаш аниқлилигини оширади ва даволаш самарадорлигини баҳолаш учун асос яратди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий тадқиқот натижалари Тошкент шаҳридаги 1-сон Зангиота Республика ихтисослаштирилган юқумли касалликлар шифохонасининг даволаш-профилактика бўлимлари (02.08.2024 йилдаги 103-n-сонли буйруқ) ва Фарғона шаҳридаги “Фарғона вилояти стоматология поликлиникаси” даволаш-профилактика муассасаси амалий фаолиятига (01.06.2024 йилдаги 31-сонли буйруқ билан) жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: аниқланган корреляциялар коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитни эрта ташхислашга ёрдам беради, хавф гуруҳларини ўз вақтида аниқлаш ва даволашни оптималлаштириш орқали асоратлар частотасини камайтиради, яшаш сифатини яхшилайди ва ижтимоий юкламани камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: ковиддан кейинги даврда пародонтитни ташхислаш ва мониторинг қилиш учун корреляция маълумотларидан фойдаланиш такрорий мурожаатлар сонини камайтириш орқали даволаш давомийлиги ва тиббий ёрдам харажатларини қисқартиради, койка фондининг самарадорлик коэффициентини 0,92 га оширади. Хулоса: сурункали пародонтит билан касалланган беморларда ковиддан кейинги даврда пародонтологик кўрсаткичлар, цитокинлар ва иммуноглобулинлар ўртасидаги корреляцион боғлиқликлар (r=-0,772 дан 0,457 гача, р<0,05) иммунитет ва яллиғланиш дисбалансидаги патогенетик ролини тасдиқлайди, эрта ташхислаш, асоратларни камайтириш ва соғлиқни сақлаш ресурсларини тежашни таъминлайди.
учинчи илмий янгилик: сурункали пародонтитли беморларда постковид даврда аралаш сўлакдаги ноинвазив маркерлар сифатида лимфоцитлар 6,90 баробар, эритроцитлар 7,55 баробар ва яланғоч ядролар 16,97 баробар ортиши аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: ковиддан кейинги даврда сурункали пародонтитнинг оғирлик даражаси кўрсаткичи сифатида аралаш сўлак ҳужайравий профилининг башоратлаш қиймати аниқланди. Бу пародонт шикастланишларини холисона баҳолашни таъминлайди, патогенезни тушунишни чуқурлаштиради ва ташхислаш аниқлигини оширади. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши: олинган илмий тадқиқот натижалари Тошкент шаҳридаги 1-сон Зангиота Республика ихтисослаштирилган юқумли касалликлар клиникасининг даволаш-профилактика бўлимлари (02.08.2024 йилдаги 103-n-сонли буйруқ билан) ва Фарғона шаҳридаги “Фарғона вилояти стоматология поликлиникаси” даволаш-профилактика муассасаси (01.06.2024 йилдаги 31-сонли буйруқ билан) амалий фаолиятига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: ноинвазив ташхислаш усули анъанавий усулларга қараганда хавф гуруҳларини эртароқ аниқлашни таъминлайди, бу эса пародонтал асоратлар частотасини камайтиради, ногиронлик хавфини пасайтиради ва беморларнинг яшаш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: сўлак ҳужайравий профилининг ноинвазив таҳлили диагностика вақтини 20% га қисқартиради ва шифохонада даволаниш муддатини 10,3 кунгача камайтиришга имкон беради. Хулоса: аралаш сўлакнинг ҳужайравий профили башоратлаш маркер сифатида диагностика аниқлигини 25% га оширади ва харажатларни 20% га камайтиради, клиник натижаларни ва ковиддан кейинги асоратларни олдини олишни 22,91% га яхшилайди.
туртинчи илмий янгилик: коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитни даволашнинг таклиф этилган комплекс усули цитокинлар номутаносиблигини бартараф этишга, қон зардоби ва оғиз суюқлигида иммуноглобулинлар фаоллигини оширишга, ишқорий фосфатаза фаоллигини пасайтиришга ҳамда оғиз суюқлигида α-амилаза фаоллигини оширишга олиб келиши асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: комплекс даволаш сурункали пародонтит билан оғриган беморларда цитокин профилини меъёрлаштириш, оғиз суюқлиги ва қон зардобидаги иммуноглобулинларни рағбатлантириш, ишқорий фосфатазани бостириш ва α-амилазани фаоллаштириш орқали иммунитет мувозанатини тиклайди, бу эса янги патогенетик муносабатларни ўрнатади ва шахсийлаштирилган даволаш протоколлари учун асос яратади.Илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши: олинган илмий тадқиқот натижалари Тошкент шаҳридаги 1-сон Зангиота Республика ихтисослаштирилган юқумли касалликлар шифохонасининг даволаш-профилактика бўлимлари (02.08.2024 йилдаги 103-n-сонли буйруқ) ҳамда Фарғона шаҳридаги “Фарғона вилояти стоматология поликлиникаси” даволаш-профилактика муассасаси (01.06.2024 йилдаги 31-сонли буйруқ) амалий фаолиятига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: касалликнинг қайталаниш частотасини уч баробарга камайтириш ва касалхонада ётиш муддатини бир бемор ҳисобида 10,3 кунгача қисқартириш ижтимоий юкламани 35% га камайтиришга олиб келади. Иқтисодий самарадорлиги: коронавирус инфекциясини ўтказган беморларда сурункали пародонтитни комплекс даволаш касалликнинг қайталанишини уч баравар камайтиришга, шифохонада ётиш кунларини 10,3 кунгача (247,2 ётоқ-кун/йил) қисқартиришга ёрдам беради, бу эса ётоқ фондининг 92% ресурсларини тежаш имконини беради. Хулоса: пародонтитни даволашда стоматологик, умумий клиник статус, шунингдек, цитокин ва иммунитет профили, сўлак ва қон зардоби биомаркерларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган қиёсий ёндашувлар даволаш самарадорлигини 38,07% га оширади.