Қодиров Умид Арзиқуловичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқли синдромлар диагностикаси ва даволашининг самарадорлиги», 14.00.13 – «Неврология» (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.3.PhD/Tib3034.
Илмий раҳбар: Хакимова Сохиба Зиядуллаевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Гайбиев Акмал Ахмаджонович, тиббиёт фанлари доктори, доцент. Якубова Мархамат Миракрамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Абуали ибни Сино номидаги Тожикистон давлат тиббиёт университети (Тожикистон Республикаси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларда оғриқ синдромининг патогенетик механизмлари, эрта клиник белгилари ва диагностик кўрсаткичларини ўрганиш орқали оптималлаштирилган ва дифференциал даволаш ёндашувларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқ синдромини баҳолаш учун клиник-неврологик, нейровизуализацион, инструментал (шу жумладан, электронейромиография), лаборатор ва психометрик усулларни ўз ичига олган комплекс диагностик ёндашув зарурлиги асосланган;
илмий асосда оғриқ синдромининг патогенетик босқичлари ва этиологик фарқларини ҳисобга олган ҳолда турли генезли (компрессион-ишемик, ревматик ва герпетик) бел умуртқалари дорсопатияларининг дифференциал диагностикаси, беморларни клиник баҳолаш ва стратификатсиялаш алгоритми ишлаб чиқилган;
турли генезли дорсопатиялари бўлган беморларда қон зардобидаги витамин В12 етишмовчилиги ва нейротрофик ўсиш омилининг (NGF) ошиши, оғриқнинг юқори интенсивлиги ва функционал бузилишлар асосида клиник-биологик маркерлар кўрсаткичлари аниқланган;
турли генезли дорсопатиялари бўлган беморларда эторикоксиб ва витамин В12 ни комплекс қўллаш нейротрофик ўсиш омили (NGF) нинг пасайишига, оғриқ синдромининг камайишига, яллиғланиш жараёнларининг йўқолишига ва нейроген оғриқ механизмларининг бартараф этилиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни Сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиқи бўйича ССВ ҳузуридаги илмий техник Кенгашининг 2025 йил 7 майдаги 17/25-сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқ синдромини баҳолаш учун клиник-неврологик, нейровизуализацион, инструментал (шу жумладан, электронейромиография), лаборатор ва психометрик усулларни ўз ичига олган комплекс диагностик ёндашув зарурлиги асосланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Сурхондарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (06.03.2025 й. № 06-Т -сон буйруғи) ва Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (10.03.2025 й. № 28-сонли буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: турли генезли бел умуртқалари дорсопатияси билан касалланган беморларда МСКТ текширувининг аниқлик даражаси 93,1%, ЭНМГда 86,8% бунда оғриқ синдроми билан касалланган беморларда улардан фойдаланиш зарурлигини асослайди, шунингдек эрта ва аниқ ташхислаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқ синдроми билан касалланган беморларда клиник неврологик, нейровизуализацион, инструментал параметрлар ва лаборатория биомаркерлари ўрганилиши ва бунинг натижасида касалликни эрта ташхислаш орқали даволаш самарадорлигини оширишга эришилган ва ётоқ кунини уртача 3 кунга қисқартиришга эришилди. 1 нафар бемор учун бу 800000 сўмлик харажатни тежаш имконини берди. Натижада, йил давомида ушбу усул қўлланилган 100 нафар бемор мисолида соғлиқни сақлаш харажатлари 80 миллион сўмга қисқарди. Хулоса: турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқ синдроми билан касалланган беморларда айтиб ўтилган диагностика жараёнида касаллик ва унинг асоратларини эрта ташхислаш самарадорлиги оширилиши натижасида беморларнинг шифохонада даволаниш вақтини камайтириш имкониятини берган.
иккинчи илмий янгилик: илмий асосда оғриқ синдромининг патогенетик босқичлари ва этиологик фарқларини ҳисобга олган ҳолда турли генезли (компрессион-ишемик, ревматик ва герпетик) бел умуртқалари дорсопатияларининг дифференциал диагностикаси, беморларни клиник баҳолаш ва стратификатсиялаш алгоритми ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Сурхондарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (06.03.2025 й. № 06-Т -сон буйруғи) ва Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (10.03.2025 й. № 28-сонли буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: оғриқ синдроми билан боғлиқ тақдим этилган алгоритм асосида ташхис ва даволаш самарадорлигини мониторинг қилиш учун янги усулларни ишлаб чиқиш имконини яратади. Ушбу янгилик оғриқ синдромини аниқ ташхислаш, даволаш самарадорлигини баҳолаш ва беморларнинг даво жараёнини яхшилашга ижтимоий жиҳатдан катта ҳисса қўшади. Иқтисодий самарадорлиги: турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқ синдроми билан касалланган беморларда клиник неврологик, нейровизуализацион, инструментал параметрлар ва лаборатория биомаркерлари ўрганилиши ва бунинг натижасида касалликни эрта ташхислаш орқали даволаш самарадорлигини оширишга эришилган ва оғриқ синдроми қайталаниш кўрсаткичи 15% га камайтирилди. Бу орқали йил давомида камида 100 нафар бемор орасида 140 миллион сўмлик соғлиқни сақлаш харажатлари олди олинди. Хулоса: турли генезли бел умуртқалари дорсопатияларида оғриқ синдроми билан касалланган беморларда айтиб ўтилган диагностика жараёнида касаллик ва унинг асоратларини эрта ташхислаш самарадорлиги оширилиши учун ишлаб чиқилган алгоритм асосида беморларда ногиронликни камайтириш имкониятини берган.
учинчи илмий янгилик: турли генезли дорсопатиялари бўлган беморларда қон зардобидаги витамин В12 етишмовчилиги ва нейротрофик ўсиш омилининг (NGF) ошиши, оғриқнинг юқори интенсивлиги ва функционал бузилишлар асосида клиник-биологик маркерлар кўрсаткичлари аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Сурхондарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (06.03.2025 й. № 06-Т -сон буйруғи) ва Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (10.03.2025 й. № 28-сонли буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: сурункали оғриқ синдроми ногиронликнинг асосий сабабларидан бири ҳисобланади. Оғриқ синдромини бартараф этиш орқали беморларнинг ишга лаёқатлилик даражасини ошириш мумкин. Тадқиқот натижалари асосида дорсопатияларга чалинган беморлар орасида нейрон ўсиш омили даражасини назорат қилиш одатий диагностик мезонлардан бири сифатида жорий этилиши мумкин. Бу эса касалликнинг олдини олиш ва унинг асоратларини камайтиришда муҳим рол ўйнайди. Иқтисодий самарадорлиги: касалликнинг асоратларини камайтириш ҳисобига 1 нафар беморга 1 кунда касалхонадан ташқари реабилитацияси учун 210000 сўмни иқтисод қилиш самарадорлигини берди. Тадқиқотнинг иқтисодий самарадорлиги биргина асоратларни камайтириш ҳисобига 1 нафар бемор учун умумий иқтисодий самарадорлик 2100000 сўмни ташкил қилди. Хулоса: Дифференциал ташхис натижалари асосида ишланган диагностик мезонлар шифокорларга турли дорсопатияларни тез ва аниқ ажратишга имкон беради, бу эса беморларни ортиқча текширувлардан сақлаш ва ресурсларни самарали тақсимлашга ёрдам берган.
тўртинчи илмий янгилик: турли генезли дорсопатиялари бўлган беморларда эторикоксиб ва витамин В12 ни комплекс қўллаш нейротрофик ўсиш омили (NGF) нинг пасайишига, оғриқ синдромининг камайишига, яллиғланиш жараёнларининг йўқолишига ва нейроген оғриқ механизмларининг бартараф этилиши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Сурхондарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (06.03.2025 й. № 06-Т -сон буйруғи) ва Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (10.03.2025 й. № 28-сонли буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: турли генезли дорсопатияларнинг аниқ ташхиси ва самарали даволаш усулларини қўллаш натижасида беморларнинг оғриқ синдроми камаяди, уларнинг меҳнат қобилияти ва ижтимоий фаоллиги ошади. Сурункали оғриқ ва ҳаракат чекловлари инсон психологик ҳолатига салбий таъсир кўрсатади, депрессия ва ташвиш синдромларини келтириб чиқариши мумкин. Илмий янгилик натижасида оғриқ синдромининг самарали даволаниши беморларнинг руҳий ҳолатини яхшилашга, оилавий ва ижтимоий муносабатларини мустаҳкамлашга ёрдам берди. Иқтисодий самарадорлиги: 1 нафар беморнинг шифохонадаги даври учун иқтисодий кўрсаткичлар: беморнинг шифохонада қолиш муддатини 8-10 кундан 6 кунга қисқартириб, шифохонада қолиш тўлов миқдорини 1 нафар бемор ҳисобида 802500 сўмга камайтирди (прейскурантга кўра шифохонада 1 кун қолиш 127500 сўмни ташкил қилади); 1 кунга ўртача 140000 сўм дори воситаларини иқтисод қилишга эришилди. Хулоса: ушбу илмий тадқиқот натижасида турли генезли дорсопатияларда оғриқ синдромининг этиологик сабабларини аниқлаш, дифференциал ташхислаш ва самарали даволаш усулларини такомиллаштириш орқали даволаш тактикаси оптимиллаштирилган. Айниқса, нейротрофик ўсиш омили (NGF) яллиғланиш медиатор оширишининг ва В12 витамини етишмовчилигининг дорсопатиялар билан боғлиқлигини ўрганиш оғриқ синдромининг патогенезини чуқурроқ тушуниш ва индивидуал даволаш стратегияларини ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этган.
