Толибова Зевар Ҳожиевнанинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Молекуляр маркерлар ёрдамида нўхатнинг (Cиcер ариетинум л.) маҳаллий ва жаҳон коллекцияси намуналарини шўрга чидамлилиги бўйича генотиплаш», 03.00.09 – Умумий генетика (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/B1500.
Илмий раҳбар: Қулмаматова Дилафруз Эркиновна, биология фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассасалар номи, ИК рақами: Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти DSc.05/2025.27.12.B.24.01.
Расмий оппонентлар: Адилов Бахтиёр Шухратович, биология фанлари доктори, катта илмий ходим; Дилмуродов Шерзод Дилмуродович, қишлоқ хўжалиги фанлари фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: нўхатнинг маҳаллий ва жаҳон коллекцияси намуналарини оптимал ва шўрли муҳит (турли иқлим) шароитларида морфо-хўжалик белгиларини бўйича баҳолаш ҳамда молекуляр маркерлар ёрдамида генотиплашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Бухоро вилоятининг табиий шўрланган тупроқ-иқлим шароитида турли экологик келиб чиқишга эга бўлган нўхат намуналарини морфохўжалик белгилари фенотипик баҳолаш натижасида шу ҳудудга мослашган 15 та намуна танлаб олинган;
турли экологик ҳудудларда нўхат генотипларнинг стрессга чидамлилик индекслари асосида шўрланган муҳитда ҳосил барқарорлигини намоён қилган генотиплар аниқланган;
сулфатли шўрланган шароитда ўсимлик бўйи узунлигининг бир ўсимликдаги дуккак сони, дон сони, дон оғирлиги, 1000 дона дон вазни ва дон ҳосилдорлиги белгилари билан ижобий боғлиқлиги исботланган;
нўхат генотипларининг популяцион таркибининг генотипик таҳлили, популяциялар ичида ва орасидаги генетик хилма-хиллик даражаси, популяцияларда ноёб аллелларнинг учраш частотаси 14,8% га тенг бўлиб, генотип билан боғлиқ ҳолда нўхат генотиплари орасида аҳамиятли генетик фарқланиш мавжудлиги аниқланган;
дон ҳосилдорлиги ва стрессга чидамлилик билан генетик боғланган, 78,5-84,6% ишончлиликни намоён қилган ССР маркерлари мақсадли селекция дастурлари учун ишончли маркер сифатида танлаб олинган; 
ин-силиcо ПЗР таҳлили ёрдамида танланган ДНК маркерларининг геном ёндош ҳудудидаги шўрга чидамлилик билан алоқадор бўлган генларнинг ва шу генлар кодлайдиган оқсилларнинг нуклеотид кетма-кетлиги аниқланган ва ҚТЛ ҳудудларининг жойлашуви харитаси тузилган;
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Молекуляр маркерлар ёрдамида нўхатнинг (Cиcер ариетинум Л.) маҳаллий ва жаҳон коллекция намуналарини шўрга чидамлилигини генотиплаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
нўхатнинг маҳаллий ва хорижий нав намуналаридан фойдаланиб, оптимал ва стресс шароитларида ҳосил компонентлари ўртасидаги муносабатларини, нўхат генотипларининг популяцион тузилиши, генетик хилма хиллиги, стрессга чидамлиликни аниқлаш каби натижаларидан 2021-2024 йилларда бажарилган “ИЛ-402104268 “Молекуляр генетик услублар ёрдамида нўхат ва ясмиқнинг фузариозга чидамли навларини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасини бажаришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025-йил 23-июлдаги № 4/1255-1810 сонли маълумотномаси). Натижада, нўхатнинг дон ҳосилдорлиги ва стресс омиллари генетик боғланган ТААШ, Ҳ1И18, ИССР, ТА125 каби маркерлари нўхатда стрессга чидамлиликни намоён қилувчи генларни идентификациялаш имконини берган;
молекуляр генетик таҳлиллар асосида табиий шўрланган муҳит шариотида нўхат нав намуналарининг шўрга чидамлилиги аниқланган бўлиб, олинган маълумотлар ИCАРДА ташкилоти томонидан бажарилаётган дастурларда нўхатнинг генетик- селексион салоҳиятини кенгайтириш билан бир қаторда қишлоқ хўжалиги экинларининг иқлим ўзгаришларига мослашувчанлигини оширишга қаратилган амалий фаолиятни ривожлантиришда фойдаланилган (ИCАРДА халқаро ташкилотининг 2025 йил 24 апрел, № ИСТ/1788-сонли маълумотномаси). Натижада, озиқ-овқат хавфсизлигини та'минлаш бўйича муҳим ютуқларга эришиш ва селексион инновацияларни маҳаллий ҳамда халқаро даражада қўллаш имкониятини берган.