Azimova Zuhro Ismatilloevnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Nemis va o‘zbek tillarida olmoshlar tizimining qiyosiy-tipologik tadqiqi”, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.1.PhD/Fil1771
Ilmiy rahbar: Yuldashev Musa Muhammatovich, filologiya fanlari nomzodi, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat chet tillar instituti, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02.
Rasmiy opponentlar: Xayrullaev Xurshid Zaynievich, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Ro‘ziev Yarash Bazarovich, filologiya fanlari doktori (DSc), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Qarshi davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi nemis va o‘zbek tillarida olmoshlar tizimining qiyosiy-tipologik xususiyatlari tahlili, tillararo lingvistik bilimlarni kengaytirish, qiyosiy tilshunoslik sohasida yangi yondashuvlarni aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
nemis va o‘zbek tillarida olmoshlarning morfosintaktik, leksik, semantik ifodalanish usullari tarixiy-nazariy, qiyosy-lingvistik qarashlar yordamida ilmiy materiallar asosida aniqlanib, ularga xos sintaktik, semantik, kommunikativ xususiyatlar dalillangan;
qardosh bo‘lmagan tillardagi olmoshlarning deyktik va anaforik funksiyalari, nemis va o‘zbek tillaridagi deyktik birliklar va anaforaning turlariga aniqliklar kiritilib, olmoshlarning umumiy va xususiy kategoriyalari, o‘xshashlik va nomuvofiqliklari ochib berilgan;
olmoshlarning semantik tasnifi ishlab chiqilgan va grammatik kategoriyalari bo‘yicha jonlilik/jonsizlik, aniqlik/noaniqlik, son/jins, predmetlik/nopredmetlik kabi shakllarining morfologik ifodalanish usullari, grammatik shakl va struktur tarkibidagi farqlanish funksional-semantik jihatlari ilk bor badiiy matnlar asosida qiyosiy tahlillar orqali isbotlangan;
pronominalizatsiya va depronominalizatsiya hodisalari nemis va o‘zbek badiiy matnlari asosida tizimlashtirilgan materiallar tarjimasi yordamida kategorial farqlanib, qiyosiy-tipologik nuqtayi nazardan yangi tamoyillarga asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Nemis va o‘zbek tillarida olmoshlar tizimining qiyosiy-tipologik tadqiqi bo‘yicha uslubiy va amaliy takliflar asosida:
nemis va o‘zbek tillarida olmoshlarning morfosintaktik, leksik, semantik ifodalanish xususiyatlari asosida ishlab chiqilgan tahliliy-qiyosiy jadval, sxema va taqqoslovchi statistik-diagrammalar, ilmiy materiallar asosida tarixiy-nazariy lingvistik qarashlar va metodologik yondashuvlar asosida yaratilgan olmoshlarning semantik modeli, nemis va o‘zbek tillaridagi olmoshlarning qiyosi asosida ularga xos sintaktik, semantik, kommunikativ xususiyatlar dalillanganiga oid ilmiy yangilik va xulosalardan O‘zRFA QQB Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan 2017-2020-yillarda bajarilgan FZ-2016-0908165532 raqamli “Qoraqalpoq tilining yangi alfaviti va imlo qoidalariga muvofiq ona tili va adabiyotini rivojlantirish metodikasi” mavzusida bajarilgan fundamental loyihada foydalanilgan (T.N.Qori Niyoziy nomidagi Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti Qoraqalpog‘iston filiali 2024-yil 9-iyuldagi 285/1-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, fundamental loyiha doirasida tayyorlangan metodologik yondashuvlar asosida olmoshlarning semantik, qiyosiy, umumiy-leksik tizimdagi o‘rnini belgilash matn va tilshunoslik haqidagi olib borilgan tadqiqotlarning ilmiy saviyasini oshirishga erishilgan;
qardosh bo‘lmagan tillardagi olmoshlarning deyktik va anaforik funksiyalari o‘rganilgan, shu asosda nemis va o‘zbek tillaridagi deyktik birliklar va anaforaning turlariga aniqliklar kiritilgan, umumiy va xususiy kategoriyalari, o‘xshashlik va nomuvofiqliklarni ochib berilganligi haqidagi xulosalar va ilmiy yangiliklardan “O‘zbekiston – Germaniya” do‘stlik jamiyati tomonidan tashkil etilgan grant loyihasi doirasida foydalanilgan (O‘zbekiston jahon tillari universitetining 2025-yil 28-apreldagi OD-19 ma’lumotnomasi). Natijada, til o‘rganuvchilarning bilimlarini tizimli rivojlantirish yanada takomillashuvi ta’minlangan;
olmoshlarning semantik tasnifi ishlab chiqilgan va grammatik kategoriyalari (jonlilik/jonsizlik, aniqlik/noaniqlik, son/jins, predmetlik/nopredmetlik) shakllarining morfologik ifodalanish usullari, grammatik shakl va struktur tarkibidagi farqlanish funksional-semantik jihatdan badiiy matnlar asosida qiyosiy tahlillar orqali isbotlanganiga oid yangilik va xulosalardan “Samarqand viloyati teleradiokanali” davlat muassasining “Assalom, Samarqand!” ko‘rsatuvining navbatdagi soni ssenariysini tayyorlashda foydalanilgan (Samarqand viloyat teleradiokompaniyasining 2024-yil 24-iyuldagi 01-07/201-son ma’lumotnomasi). Natijada, ushbu teleko‘rsatuv va radioeshittirish mazmunan takomillashtirilib, ilmiy ma’lumotlar bilan boyitilishiga erishilgan;
pronominalizatsiya va depronominalizatsiya jarayonlarining nemis va o‘zbek badiiy matnlarida qo‘llanilishi bo‘yicha tizimlashtirilgan materiallar tarjimasi, ma’nosi kategorial farqlanib, muammolarni hal qilishning yangi tamoyillari asoslab berilgan yangilik va xulosalardan 2022-2024-yillarda amalga oshirilgan № IL-402104209 raqamli “Axborot-qidiruv tizimlari (Google, Yandex, Google translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksikoni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” nomli fundamental ilmiy tadqiqot loyihasini amalga oshirishda foydalanildi (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 19-iyundagi 01/4-2614-son ma’lumotnomasi). Natijada, loyiha doirasida shakllantirilgan elektron platformadan o‘rin olgan nemis va o‘zbek tillarida olmoshlarning lingvistik lug‘atining takomillashuviga erishilgan.
