Шамшетова Диляра Сарсеновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Пахтачиликда зараркунандалар ҳисобига ҳосил йўқотилиши миқдорини иқтисодий баҳолашнинг илмий-амалий асослари (Қорақалпоғистон Республикаси мисолида)”, 08.00.04 – Қишлоқ хўжалиги иқтисодиёти (Иқтисодиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD/Iqt668.
Илмий раҳбар: Сауханов Жанибек Казиевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети, PhD.03/30.01.2020.I.20.06.
Расмий оппонентлар: Убайдуллаев Кайрулла, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Обилов Миркомил Рашидович, иқтисодиёт фанлари доктори. 
Етакчи ташкилот: Абу Райҳон Беруний номидаги Урганч давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Қорақалпоғистон Республикасида пахтачиликда учрайдиган асосий зараркунандалар ҳисобига юзага келаётган ҳосил йўқотишлари ҳажмини иқтисодий жиҳатдан баҳолаш, уларнинг фермер хўжаликлари даромадига таъсирини аниқлаш ҳамда зараркунандаларга қарши кураш чоралари самарадорлигини ошириш орқали иқтисодий йўқотишларни минималлаштиришга қаратилган илмий-амалий таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
қишлоқ хўжалигида зараркунандалар томонидан келтириладиган иқтисодий зарарларни баҳолашда пахтачилик тармоғига бевосита салбий таъсири натижасида кўриладиган (0,55 ≤ БТпахта ≤ 0,75) ҳамда зараркунандаларга қарши кураш натижасида экологик мувозанатнинг издан чиқиши (0,25 ≤ ЭМпахта ≤ 0,45) оқибатида келиб чиқадиган харажатларга таснифлаш асосида такомиллаштирилган; 
экинлар зарарланишининг турли (ЗДқ = 5%; ЗДў = 10%; ЗДю = 20%) даражаларида зарарланган экин баргининг муайян миқдорига тўғри келадиган ҳашаротлар сони кўрсаткичи орқали пахта зараркунандалари (ўргимчаккана, шира, кўсак қурти, ғўза тунлами) бўйича зарарланиш миқдорининг иқтисодий чегараси асосланган;
Қорақалпоғистон шароитида пахта ҳосили йўқотишларини камайтиришга имкон берувчи кўп босқичли алгоритми пахта етиштиришнинг самарадорлик кўрсаткичларини  (Smax) “харажат – ҳажм – фойда”  тамойили асосида баҳолашда (Х = 0,64; Ҳ = 0,22; Ф = 0,14) компонентлари ўртасидаги нисбатни аниқлаш орқали такомиллаштирилган; 
Қорақалпоғистон шароитида пахтачиликка таъсир этувчи омилларнинг салмоғини тизимлаштириш асосида 2030 йилгача бўлган давр учун пахта етиштиришнинг кўп вариантли прогноз кўрсаткичлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Пахтачиликда зараркунандалар ҳисобига ҳосил йўқотилишини иқтисодий баҳолаш юзасидан олинган илмий натижалар асосида:
қишлоқ хўжалигида зараркунандалар томонидан келтириладиган иқтисодий зарарларни баҳолашда пахтачилик тармоғига бевосита салбий таъсири натижасида кўриладиган (0,55 ≤ БТпахта ≤ 0,75) ҳамда зараркунандаларга қарши кураш натижасида экологик мувозанатнинг издан чиқиши (0,25 ≤ ЭМпахта ≤ 0,45) оқибатида келиб чиқадиган харажатларга таснифлаш асосида такомиллаштириш таклифи Қорақалпоғистон Республикасида пахта етиштирувчи хўжаликларда зараркунандалар ҳисобига ҳосил йўқотишлари миқдори ва иқтисодий самарадорликни баҳолашда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 22 сентябрдаги 02/013-3556-сон маълумотномаси). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида пахта етиштирувчи хўжаликларда пахта ҳосилдорлигини ўртача 1,5 центнергача ошириш, зараркунандаларга қарши курашиш харажатларини гектарига 7-10 фоизгача қисқартириш имконини берган;
экинлар зарарланишининг турли (ЗДқ = 5%; ЗДў = 10%; ЗДю = 20%) даражаларида зарарланган экин баргининг муайян миқдорига тўғри келадиган ҳашаротлар сони кўрсаткичи орқали пахта зараркунандалари (ўргимчаккана, шира, кўсак қурти, ғўза тунлами) бўйича зарарланиш миқдорининг иқтисодий чегараси Қорақалпоғистон Республикасида пахта етиштирувчи хўжаликларда зараркунандалар ҳисобига ҳосил йўқотишлари миқдори ва иқтисодий самарадорликни баҳолашда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 22 сентябрдаги 02/013-3556-сон маълумотномаси). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида пахта зараркунандаларига қарши курашишнинг биологик ва кимёвий усулларини ўзаро таққослаш имконини бериб, пахта етиштирувчи хўжаликларда зараркунандаларга қарши курашда биологик усуллардан фойдаланиш борасида рағбат ошган;
Қорақалпоғистон шароитида пахта ҳосили йўқотишларини камайтиришга имкон берувчи кўп босқичли алгоритми пахта етиштиришнинг самарадорлик кўрсаткичларини  (Smax) “харажат – ҳажм – фойда”  тамойили асосида баҳолашда (Х = 0,64; Ҳ = 0,22; Ф = 0,14) компонентлари ўртасидаги нисбатни аниқлаш орқали такомиллаштириш таклифи Қорақалпоғистон Республикасида пахта зараркунандаларига қарши курашишда интеграциялашган бошқарув усулларининг самарадорлигини баҳолаш асосида интеграциялашган бошқарув усулларининг хўжаликлар фаолиятига таъсирини моделлаштиришдан пахта зараркунандалари зарарли миқдори иқтисодий чегарасини аниқлашда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 22 сентябрдаги 02/013-3556-сон маълумотномаси). Мазкур таклифнинг амалиётда қўлланилиши пахта етиштирувчи хўжаликларда зарарнинг иқтисодий чегарасини аниқлаш ва зараркунандаларга қарши курашиш самарадорлигини ошириш имконини берган;
Қорақалпоғистон шароитида пахтачиликка таъсир этувчи омилларнинг салмоғини тизимлаштириш асосида 2030 йилгача бўлган давр учун ишлаб чиқилган пахта етиштиришнинг кўп вариантли прогноз кўрсаткичларидан Қорақалпоғистон Республикасида пахтачилик соҳасини ривожлантириш, соҳага янги инновацион ечимларни жорий этишга хизмат қилувчи истиқболли дастур ва режаларни ишлаб чиқишда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 22 сентябрдаги 02/013-3556-сон маълумотномаси). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида пахтани қайта ишловчи корхоналарни узлуксиз хомашё билан таъминлаш, Республика экспорт салоҳиятини мустаҳкамлаш истиқболларини баҳолаш имкони яратилган.