Xolmaxmadova Nilufar Xasan qizining 

falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I.Umumiy ma’lumotlar. 
 “Ingliz va o‘zbek tillarida polisemiya hodisasining leksik va sintaksem xususiyatlari”, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik.
Dissertatsiya ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.PhD/Fil4231
Dissertatsiya bajarilgan muassasa: Navoiy davlat universiteti.
Ilmiy rahbar: Qayumova Munavvar Sanaqulovna, filologiya fanlari nomzodi, dotsent.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Turon universiteti, PhD.03/2025.27.12.Fil.39.01
Rasmiy opponentlar: Gadoeva Mavluda Ibragimovna- filologiya fanlari doktori, professor., Yuldashev Akmal Gulyamjonovich- filologiya fanlari doktori, professor. 
Yetakchi tashkilot: Urganch davlat universiteti. 
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik. 
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek tillarida polisemiya hodisasining sintaktik sathdagi sintaksem xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
ingliz va o‘zbek tillari misolida polisemiyaning shakllanish qonuniyatlari qiyosiy tahlil qilinib, ko‘p ma’noli birliklarning ichki tuzilishi nazariy model yordamida yoritilgan, har bir til uchun xos bo‘lgan lingvistik mezonlar va semantik farqlar ochib berilgan;
polisemik elementli sintaktik birliklarning nutq jarayonidagi lisoniy xususiyatlari substansial va kvalikativ ko‘rsatkichlar asosida yoritilib, mazkur birliklarning tarkibi va gapdagi vazifalari tahlil qilinib, chog‘ishtirilayotgan tillarda ularning sintaktik valentligi hamda shakllanish modellari ishlab chiqilgan; 
polisemiyani shakllantiruvchi lingvistik va ekstralingvistik omillar nazariy asoslanishi natijasida, ularning vaqt o‘tishi bilan faollashuvi hamda gap qurilishidagi o‘zgarishlari umumiy va o‘ziga xos jihatdan tahlil qilinib, so‘z ma’nolarining o‘sishidagi kognitiv, obrazli va hissiy omillari tasniflanib, ularning muloqotdagi amaliy ahamiyati dalillangan;
ilk marotaba ingliz va o‘zbek tillarida sintaksemalarning ko‘p ma’noliligi komponentli-sintaktik tahlil asosida o‘rganilib, mazkur birliklar ma’nosining kengayish darajasi, yangi ma’nolar hosil qilishi imkoniyatlari hamda ikki til o‘rtasidagi o‘xshash va farqli jihatlari asoslab berilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. “Ingliz va o‘zbek tillarida polisemiya hodisasining leksik va sintaksem xususiyatlari” mavzusidagi dissertatsiyasi bo’yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
ingliz va o‘zbek tillarida polisemiyaning o‘ziga xos semasiologik va leksik-semantik xususiyatlari chog‘ishtirma tahlil asosida konseptuallashtirilgan, har ikki tildagi polisemik birliklarning semantik tarkibi, ularning semasiologik asoslari va leksik-semantik tuzilmalari yaxlit nazariy model asosida ochib berilgan. Tildagi polisemiyaning lingvistik tabiatiga oid ingliz va o‘zbek tillari uchun spesifik (xos) umumiy ontologik mezonlar hamda farqli semantik xususiyatlar aniqlanganligi to‘g‘risidagi nazariy xulosalardan Oliy ta’lim tizimida ingliz tilini o‘rgatishning samaradorligini oshirish borasida matn tahlili bo‘yicha ma’ruzalar, seminar mashg‘ulotlarini olib borish metodologiyasi O‘zbekiston Milliy universitetida bajarilgan PZ – 201709134-sonli “Filologiya yo‘nalishi bo‘yicha ingliz tili o‘rganishni baholash sifatining shakl va tamoyillari” mavzusidagi amaliy tadqiqot loyihasi doirasida vazifalar ijrosini ta’minlashda foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy universitetining 2025-yil 29-yanvardagi №04/11-1834-son ma’lumotnomasi). Natijada filologiya va tillarni o‘qitish yo‘nalishi talabalari uchun ingliz va o‘zbek tillarining polisemiyasi, tilning pragmatik va diskursiv xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab sintaktik-semantik munosabatlarni ochib berishga xizmat qilgan;
tilshunoslikda polisemik elementli sintaksemalarning muloqot jarayonida namoyon bo‘lish jarayonlari, ularning til tizimidagi funksional-semantik qonuniyatlari substansial va kvalikativ sintaksemalarning belgilari (markeri) asosida ochib berildi. Polisemiyaning sintaktik jihatdan namoyon bo‘lishi, mazkur til birliklari ishtirokidagi sintaksemalarning ichki (internal) tuzilishi, funksional (vazifaviy) munosabatlari orqali chog‘ishtirilayotgan tillarda polisemiyaning sintaktik valentligi, struktur jihatdan yasalish (hosil bo‘lish) modellari ishlab chiqilganligi haqidagi ilmiy xulosalardan Samarqand davlat chet tillar institutida Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2022-yil 12-dekabrdagi 2/24-4/7-690-sonli xatiga asosan 2022–2024-yillarda amalga oshirilgan va Toshkent shahridagi AQSh elchixonasi hamda Xalqaro ta’lim bo‘yicha Amerika Kengashi bilan hamkorlikda AQSh davlat departamenti tomonidan moliyalashtiriladigan “English Access Microscholarship Program” loyihasi doirasida foydalanilgan (Samarqand davlat chet tillar institutining 2025-yil 15-yanvardagi №121/02-son ma’lumotnomasi). Natijada sintaksem tahlil asosida ingliz va o‘zbek tillarida polisemiya turlarining batafsil tasniflanishining yoritilishi, so‘zlarning yangi ma’nolarni shakllantiruvchi omillar hisobga olingan holda, polisemiya hodisalarining tipologiyasida qiyoslanayotgan tillarining turli tizimli xususiyatlari, polisemiya hodisasining namoyon bo‘lishidagi umumiy va o‘ziga xos qonuniyatlar sintaksem tahlil orqali aniqlangan;
polisemiyani yuzaga keltiruvchi lingvistik va ekstralingvistik omillar, polisemik birliklarning yangi, semantik tadrijiy rivojlanish bosqichlari va ularning sintaktik strukturalar bilan korrelyasion bog‘liq bo‘lgan dinamik va semantik o‘zgarishlari unikal hamda universal aspektda namoyon bo‘lishi asoslangan. Tildagi polisemik birliklarning ma’no rivojidagi kognitiv, denotativ, konnotativ va metaforik omillar tizimi orqali muayyan tarkibiy qatlamlarga ajratib tasniflandi, leksik-semantik hamda pragmatik vazifalari to‘g‘risidagi ilmiy qarashlaridan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2022–2024-yillarda amalga oshirilgan IL-402104209. “Axborot qidiruv tizimlari (Google, Yandex, Google translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksioni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” nomli innovatsion loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 13-avgustdagi №01/4-3551-son ma’lumotnomasi). Natijada sintaksem tahlil muhim metodologik vosita bo’lib, u so’z va birikmalarning ma’no rivojlanishi, ulardagi semantik o’zgarishlar va kontekstual omillar sintaktik va semantik polisemiyalarning metaforizatsiya orqali qanday shakllanishi hamda ularning kognitiv xususiyatlari yoritilishi va ularni amaliyotga tatbiq etilishi muhim ilmiy asos sifatida qo‘llanilgan;   
ingliz va o‘zbek tillaridagi protsessual, substansial va kvalifikativ sintaksemalarning polisemiya bilan bog‘liq lisoniy kategorial, semantik va sintaktik xususiyatlari ilk bor komponentli-sintaktik tahlil asosida aniqlangan. Polisemiyada sintaksemalarning ichki, mazmuniy semantik-strukturaviy tarkibi, ularning differensial belgilar sistemasi, metafora va metonimiya vositasida yuzaga keladigan ma’no kengayish jarayonlari hamda polisemiyaning sintaktik tuzilmalarga ta’sir etish omillari va mexanizmlari integrativ yondashuv asosida ochib berilgan, chog‘ishtirilayotgan har ikki tilda sintaksemalarni o‘ziga xos polisemiyasini ta’minlovchi izomorf va allomorf xususiyatlari bilan bog‘liq xulosa va natijalardan Navoiy viloyat teleradiokompaniyasi tomonidan tayyorlanadigan “Assalom yangi kun”, “Diyor 24”, “Imkoniyat”, “Najot bilimda”, “Inson qadri”, “Ta’limdagi islohot” ko‘rsatuvlari va eshittirishlarida tadqiqotchi tomonidan to‘xtalib, jumladan, qiyosiy tilshunoslik va lingvistika rivojida o‘zining alohida ahamiyatga ega bo‘lgan nazariy va amaliy takliflari lavhalarda o‘z aksini topdi (Navoiy viloyat teleradiokompaniyasining 2025-yil 12-martdagi №02-04/28 son ma’lumotnomasi). Natijada ingliz va o‘zbek tillarida polisemiya hodisasining qiyosiy tahlili bilan bog‘liq ayrim mulohazalar teleradiokompaniya ijodiy jamoasining qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik muammolari haqida mulohaza yuritish, teledastur materiallari ilmiyligini boyitish, mukammallashtirish hamda ommabopligini kuchaytirish masalalariga yordam bergan.