Ergashev To‘lqinjon Tuxtamurodovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar.
“Ingliz va o‘zbek tillaridagi neologizmlar tarjimasi va leksikografik talqini” 10.00.06. – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik (filologiya bo‘yicha).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.PhD/Fil6344
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qarshi davlat universiteti.
Ilmiy rahbar: Ibragimov Javlon Yormatovich, filologiya fanlari doktori, dotsent.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Urganch davlat universiteti, PhD.03/2026.27.12.Fil.06.05.
Rasmiy opponentlar: Cho‘ponov Otanazar Otajonovich, filologiya fanlari doktori (DSc), professor, Maxammadov Bobur Esanovich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Termiz davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek tillaridagi neologizmlar tarjimasidagi o‘ziga xos xususiyatlarni aniqlash va ularning leksikografik talqinini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ingliz tilida neologizmlarning paydo bo‘lishi jamiyat hayotidagi ijtimoiy, iqtisodiy, texnologik, madaniy o‘zgarishlar natijasida, jumladan, o‘zbek tilida ko‘proq siyosiy vaziyatning o‘zgarishi bilan ro‘y berishi ikki tilda amalga oshirilgan neologizmlarga oid tadqiqotlar hamda neologizmlarni semantik xususiyatlari tahlili orqali ochib berilgan;
o‘zbek tilidagi neologizmlarning milliy madaniy xususiyatlar bilan bog‘liqligi tufayli ularning ingliz tiliga tarjimasida leksik, grammatik va pragmatik nomuvofiqliklar yuzaga kelishi hamda ularni bartaraf etishda to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘z o‘zlashtirish, kalkalash, izohli tarjima samarali ekanligi neologizmlar tarjimasi vositasida dalillangan;
birikmali terminlar ko‘proq neologizmlar texnika va ilm-fan sohalaridagi yangi tushunchalarni ifodalovchi birliklar sifatida hosil bo‘lganligi tufayli birikmali va abbreviatura shaklidagi neologizmlarning miqdori ko‘p ekanligi struktur tahlil asosida aniqlangan;
ingliz tilida neologizmlarning leksikografik talqini ularning lug‘atlarga to‘liq ijtimoiylashmagan davrdayoq, o‘zbek tilidagi umumiy lug‘atlarga umumtil leksikasiga o‘tgandan keyingina kiritilishi ikki tildagi izohli, maxsus lug‘atlar, til korpuslari va tezauruslar tahlili vositasida dalillangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘zbek va ingliz tilidagi neologizmlarni tadqiq etish natijasida olingan ilmiy natijalar asosida:
o‘zbek tilidagi neologizmlarning milliy madaniy xususiyatlar bilan bog‘liqligi tufayli ularning ingliz tiliga tarjimasida leksik, grammatik va pragmatik nomuvofiqliklar yuzaga kelishi neologizmlar tarjimasi vositasida dalillanganligi haqidagi xulosalardan Davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasidagi 2022-2024-yillarda bajarilgan IL-402104209. “Axborot-qidiruv tizimlari (Google, Yandex, Google translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksikoni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” mavzusidagi amaliy grant loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 19-iyundagi №01/4-2611 raqamli ma’lumotnomasi). Bu ma’lumotlar loyiha doirasida tayyorlangan ilmiy maqolalar, tezislar hamda monografiyalar saviyasini oshirishda xizmat qilgan;
ingliz tilida neologizmlarning leksikografik talqini ularning lug‘atlarga to‘liq ijtimoiylashmagan davrdayoq, o‘zbek tilidagi umumiy lug‘atlarga umumtil leksikasiga o‘tgandan keyingina kiritilishi ikki tildagi izohli, maxsus lug‘atlar, til korpuslari va tezauruslar tahlili vositasida dalillanganligi haqidagi xulosalardan Qashqadaryo viloyat teleradiokompaniyasining “Islohot” radioeshittirishi ssenariysini tayyorlashda foydalanilgan (Qashqadaryo viloyat teleradiokompaniyasining 2025-yil 21-iyuldagi №17-05/118-sonli ma’lumotnomasi). Natijada mazkur radioeshittirish mazmuni mukammallashgan, ilmiy dalillarga boy bo‘lishi ta’minlash imkonini bergan;
ingliz tilida neologizmlarning paydo bo‘lishi jamiyat hayotidagi ijtimoiy, iqtisodiy, texnologik, madaniy o‘zgarishlar natijasida ro‘y berishi, o‘zbek tilida ko‘proq siyosiy vaziyatning o‘zgarishi bilan ro‘y berishi ikki tilda amalga oshirilgan neologizmlarga oid tadqiqotlar tahlili orqali ochib berilganligi haqidagi xulosalardan davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasidagi Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2023-2024-yillarda bajarilgan AL-662205561 raqamli “Alisher Navoiy mualliflik korpusini yaratish (“Xazoyin ul-maoniy” kulliyotidagi g‘azallar misolida)” mavzusidagi amaliy loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 16-iyuldagi №01/4-3151-sonli ma’lumotnomasi). Natijada amaliy loyihaning ilmiy va amaliy ahamiyati oshishiga xizmat qilgan.
