Валиева Фарангиз Алишер қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тишларни оқартиргандан сўнг тиш қаттиқ тўкималарида ва пульпада клиник ва морфологик ўзгаришлар» 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Тib3596.
Илмий раҳбар: Ирсалиев Хуснутдин Ибрагимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Расмий оппонентлар: Бекжанова Олга Есеновна, тиббиёт фанлари доктори профессор; Рузуддинов Саурбек Рузуддинович, тиббиёт фанлари доктори профессор (Қозоғистон).
Етакчи ташкилот: Жанубий Урал давлат тиббиёт университети (Қозоғистон).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли хил профессионал тиш оқартириш усулларидан кейин тишнинг қаттиқ тўқималари ва пульпасида юзага келадиган клиник ҳамда структур-функционал ўзгаришларни ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
спектрофотометрия натижаларига кўра, фотодинамик оқартиришдан сўнг, LED инфрақизил диапазондаги (590 нм) светодиод нурланиши эмаль призмалари оралиғидаги фазони кенгайтириб, эмаль таркибидаги органик бирикмалардан пигментларнинг ажралиб чиқишига ёрдам бериши ва натижада тиш ранги VITA шкаласи бўйича B1 соясига тенглашгани аниқланган;
фотодинамик таъсир қилиш билан электроодонтодиагностика кўрсаткичлари меъёрга тенг эканлиги, тиш эмалидаги каналчалар ва гидродинамик жараёнлар ўзгаришсиз қолиши, бу эса эмалнинг қаршилигини камайтирмасдан, юқори сезувчанликсиз юмшоқ тишларни оқартириши исботланган;
диодли нурланиш ёрдамида оқартириш, тишларнинг қаттиқ тўқималарида ультраструктур ўзгаришларга олиб келмаслиги, эмаль юзаси силлиқ бўлиб қолиши, эмаль призмаларининг ўртача даражада кенгайиши ва дентин найчалари параллель жойлашганлиги исботланган;
фотодинамик тишларни оқартириш билан оғиз суюқлигидаги яллиғланишга моил цитокинлар (IL-8 и IFN-γ) яллиғланишга қарши (TGF-β) ва секретор иммуноглобулин (sIgА) даражаси сезиларли даражада пастлигича қолиши ва бу иммун тизимига енгилроқ таъсир кўрсатиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиқ этиши бўйича 2025 йил 22 сентябрь 25/23 сонли хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: спектрофотометрия натижаларига кўра, фотодинамик оқартиришдан сўнг, LED инфрақизил диапазондаги (590 нм) светодиод нурланиши, эмаль призмалари оралиғидаги фазони кенгайтириб, эмаль таркибидаги органик бирикмалардан пигментларнинг ажралиб чиқишига ёрдам бериши ва натижада тиш ранги VITA шкаласи бўйича B1 соясига тенглашгани аниқланган. Илмий янгиликдан олинган натижалар асосида: “Профессионал оқартиришдан кейин тишларнинг қаттиқ тўқималарининг ультраструктураси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/84-сон хулосаси) номли услубий тавсияномаcи тасдиқланган. Олинган натижалар Самарқанд вилоят стоматология поликлиникасини амалиётига тадбиқ этилган. “Профессионал оқартириш жараёнида оғиз суюқлигидаги иммунологик маркерлар динамикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/85-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Бухоро вилояти Вобкент туман тиббиёт бирлашмаси фаолиятига тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Тишларни профессионал оқартиришда фотодинамик усул, тиш эмаль қатламининг структур бузилишлардан ва яллиғланишдан ҳимояланишини таъминлайди. Ушбу усул синглет кислороднинг активлашувини ошириб, репаратив жараёнларни фаоллаштиради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: анъанавий оқартиришнинг бир бемор учун ўртача нархи 934000 сўмни ташкил этади, ҳолбуки комплекс фотодинамик оқартиришнинг ўртача нархи 805000 сўмни ташкил этади. Шундай қилиб, таклиф этилган алгоритмни қўллаш орқали 124000 сўм миқдорида иқтисодий самарага эришилади.
иккинчи илмий янгилик: фотодинамик таъсир қилиш билан электроодонтодиагностика кўрсаткичлари меъёрга тенг эканлиги, тиш эмалидаги каналчалар ва гидродинамик жараёнлар ўзгаришсиз қолиши, бу эса эмалнинг қаршилигини камайтирмасдан, юқори сезувчанликсиз тишларни оқартириши исботланган. Илмий янгиликдан олинган натижалар асосида: “Профессионал оқартиришдан кейин тишларнинг қаттиқ тўқималарининг ультраструктураси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/84-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Самарқанд вилоят стоматология поликлиникасини амалиётига тадбиқ этилган. “Профессионал оқартириш жараёнида оғиз суюқлигидаги иммунологик маркерлар динамикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/85-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Бухоро вилояти Вобкент туман тиббиёт бирлашмаси фаолиятига тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: энг мақбул оқартириш турини аниқлаш, беморларда кейинги асоратлар хавфини минималлаштириши ва юқори сезувчанликни олдини олишга ёрдам бериши , натижада беморларнинг ҳаёт сифатини оширади. Асоратлар ва қайталаниш ҳолатларининг камайиши туфайли стоматологга тез-тез мурожат қилиш зарурати пасаяди, бу эса беморларнинг вақти ва маблағини тежайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: диод ёрдамида тишларни оқартириш усулининг самарадорлиги ва минимал жарохати туфайли, узоқ муддатли асоратларни даволаш ва дори-дармон харажатларини қисқартириш билан бир бемор учун бюджетдан ташқари тахминан 150000 сўмгача маблағни тежашга имконини беради.
учинчи илмий янгилик: диодли нурланиш ёрдамида тишларни оқартириш, тишларнинг қаттиқ тўқималарида ультраструктур ўзгаришларга олиб келмаслиги, эмаль юзаси силлиқ бўлиб қолиши, эмаль призмаларининг ўртача даражада кенгайиши ва дентин найчалари параллель жойлашганлиги исботланган. Илмий янгиликдан олинган натижалар асосида: “Профессионал оқартиришдан кейин тишларнинг қаттиқ тўқималарининг ультраструктураси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/84-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Самарқанд вилоят стоматология поликлиникасини амалиётга тадбиқ этилган. “Профессионал оқартириш жараёнида оғиз суюқлигидаги иммунологик маркерлар динамикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/85-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Бухоро вилояти Вобкент туман тиббиёт бирлашмаси фаолиятига тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: юқори самарадорликка эга замонавий оқартириш воситаларини, хусусан фотодинамик оқартириш учун мўлжалланган «Барва-Флекс /СИК/»аппаратини қўллаш, оғиз бўшлиғидаги стомпатологик касалликлар учрашини камайтиришга хизмат килади. Беморларнинг огиз бушлигидаги шиллик каватни яллигланишини ва тишларни сезувчанликни даволаш заруриаяти қолмаслиги ва қайта оқартиришга бўлган эҳтиёжни камайиши, ҳамда соғлиқни сақлаш ресурсларидан самарали фойдаланишга олиб келди.
тўртинчи илмий янгилик: фотодинамик тишларни оқартириш билан оғиз суюқлигидаги яллиғланишга моил цитокинлар (IL-8 и IFN-γ) яллиғланишга қарши (TGF-β) ва секретор иммуноглобулин (sIgА) даражаси сезиларли даражада пастлигича қолиши ва бу иммун тизимига енгилроқ таъсир кўрсатиши аниқланган. Илмий янгиликдан олинган натижалар асосида: “Профессионал оқартиришдан кейин тишларнинг қаттиқ тўқималарининг ультраструктураси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/84-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Самарқанд вилоят стоматология поликлиникасига амалиётга тадбиқ этилган. “Профессионал оқартириш жараёнида оғиз суюқлигидаги иммунологик маркерлар динамикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 25.03.2025-йилдаги 01-p/85-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Бухоро вилояти Вобкент туман тиббиёт бирлашмаси фаолиятига тадбиқ этилган. Ижтимоий самарадорлик: Олинган илмий натижаларга асосланиб айтиш мумкинки, фотодинамик оқартириш усули, тишнинг қаттиқ тўқималарини окартиришда кимёвий ва лазерли оқартириш усулларига нисбатан афзалроқ бўлиб, оғиз бўшлиғи суюқлигининг иммунологик ўзгаришларини ҳисобга олган ҳолда янада қулай натижаларни тақдим этади. Иқтисодий самарадорлик: фотодинамик усулини қўллаш билан қайта оқартиришга эҳтиёж камайиши туфайли ҳар бир бемор учун йиллик 800000–1000000 сўмгача иқтисодий тежамкорликка эришилди.