Пашазаде Саҳиб Ағаверди ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тор учун яратилган асарларда муғомдан фойдаланиш хусусиятлари”, 17.00.02–Мусиқа санъати (санъатшунослик фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2019.2.PhD/San17.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Озарбайжон миллий консерваторияси.
Илмий раҳбар: Ташматова Азатгул Рахимовна, санъатшунослик фанлари доктори (DSc), профессор.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Юнус Ражабий номидаги Ўзбек миллий мусиқа санъати институти, PhD.11/2025.27.12.San.03.01.
Расмий оппонентлар: Низамов Аслиддин, санъатшунослик фанлари доктори (DSc), профессор; Матякубов Батир Жуманиязович, санъатшунослик фанлари номзоди, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Озарбайжон композиторларининг тор учун яратган асарларида муғомдан фойдаланиш хусусиятларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Озарбайжон композиторлари ижодида муғом ва торни ижровий техник хусусиятларига оид методологияси ўзбек мақомларининг лад, парда, нимпарда, усул, шакл, метро-ритмик, тузилиши, таркибий ва бадиий хусусиятларининг умимийлиги кесимида ишлаб чиқилган;
Озарбайжон мусиқа маданиятида муғом ва торнинг моҳияти анъанавий ижрочилик асослари, ифодавий имкониятлар, чолғуларнинг тембр хусусиятлари, интонацион-лад ва импровизацион таъсири ансамбл ва оркестрларнинг товуш палитрасини бойитувчи омил эканлиги очиб берилган;
Озарбайжон композиторлари ижодида тор чолғуси учун яратилган бир қисмли дастурий асарлар, Я.Халилов, Н.Гулиев, Ф.Бабаева ва А.Раҳматованинг тор учун концертлари, Т.Бакихановнинг тор ва скрипка учун концерти, Х.Зейналованинг уд ва тор учун концерти, Я. Халиловнинг “Озарбайжон” симфонияси ва “Муғом достони” суитасининг ижрочилик амалиёти хусусиятлари муғом-чолғушунослик таҳлили, интерпретацион ёндашув, техник-виртуозлик талаблари, тембр-динамик имкониятлари ҳамда стилистик-драматургик ўзига хос жиҳатларини аниқлаш орқали далилланган;
композиторлик ижодининг турли жанрларида муғом ва тордан фойдаланишда анъанавий мақом куйлари, мусиқий иқтибослар ҳамда композиторлар томонидан яратилган муғом оҳангларининг интонацион тузилиши, модал-структуравий ривожлантириш тамойиллари ва лад-гармоник ечимлари каби бадиий композицион-услубий хусусиятлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Тор учун яратилган асарларда муғомдан фойдаланиш хусусиятлари” тадқиқоти бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Озарбайжон композиторлари ижодида муғом ва торни ижровий техник хусусиятларига оид методологияси ўзбек мақомларининг лад, парда, нимпарда, усул, шакл, метро-ритмик, тузилиши, таркибий ва бадиий хусусиятларининг умимийлиги кесимида ишлаб чиқилган усуллар бўйича натижалар Озарбайжон Республикаси Маданият вазирлиги томонидан Фараж Караев таваллудининг 80 йиллигига бағишланган “Устозга эҳтиром” номли концерт дастурида фойдаланилган (Озарбайжон халқаро муғом марказининг 2025 йил 5 декабрдаги 276-сон маълумотномаси). Натижада мусиқашунос олимлар ва ижрочилар тор учун яратилган асарларда муғомдан фойдаланиш хусусиятлари ҳамда ўзбек мақомлари билан умимийлиги ҳақида маълумотларга эга боълишларига эришилган;
Озарбайжон мусиқа маданиятида муғом ва торнинг моҳияти анъанавий ижрочилик асослари, ифодавий имкониятлар, чолғуларнинг тембр хусусиятлари, интонацион-лад ва импровизацион таъсири ансамбл ва оркестрларнинг товуш палитрасини бойитувчи омил эканлиги хусусидаги натижалар Озарбайжон ижтимоий телевиденияси ва радиоешиттириш компаниясининг “Устоз дарси” кўрсатувида қўлланилган (Озарбайжон Республикаси ижтимоий телевидения ва радиоешиттириш компаниясининг 2025 йил 5 ноябрдаги 02-02-163-сон маълумотномаси). Натижада тингловчилар муғом ва торнинг озарбайжон мусиқа маданиятидаги ўрни ҳақида муайян қарашлар ва янги илмий тасаввурларга эга боълишган;
Озарбайжон композиторлари ижодида тор чолғуси учун яратилган бир қисмли дастурий асарлар, Я.Халилов, Н.Гулиев, Ф.Бабаева ва А.Раҳматованинг тор учун концертлари, Т.Бакихановнинг тор ва скрипка учун концерти, Х.Зейналованинг уд ва тор учун концерти, Я. Халиловнинг № 8- “Озарбайжон” симфонияси ва “Муғом достони” суитасининг ижрочилик амалиёти хусусиятлари муғом-чолғушунослик таҳлили, интерпретацион ёндашув, техник-виртуозлик талаблари, тембр-динамик имкониятлари ҳамда стилистик-драматургик ўзига хос жиҳатлари; композиторлик ижодининг турли жанрларида муғом ва тордан фойдаланишда анъанавий мақом куйлари, мусиқий иқтибослар ҳамда композиторлар томонидан яратилган муғом оҳангларининг интонацион тузилиши, модал-структуравий ривожлантириш тамойиллари ва лад-гармоник ечимлари каби бадиий композицион-услубий хусусиятларини аниқлашга оид натижалари 2022-йил 3-январда бо'либ ўтган Узейир Ҳожибейли номидаги Озарбайжон мусиқа ва драма сан'ати академиясининг 100 йиллигига бағишланган кечада 2022-йил 21-декабрда таниқли тарчи А. Бокихоновнинг 130 йиллигига бағишланган концертида фойдаланилган ("Озарбайжон телевидение ва радиоешиттиришлари" ёпиқ акциядорлик жамиятининг 2025 йил 5 декабрдаги 13-6/3-5095/2025-сон маълумотномаси). Натижада тингловчилар озарбайжон муғоми ва ўзбек мақомининг умумийлик қирраларини аниқлашда муҳим омил бўлган муғом куй-оҳанглари ҳақида ўз билимларини оширган.