Раджабова Лобар Рамазоновнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисосликлар шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Контрафакт товарлар энергетик ичимликлар таркибини тадқиқ этиш ва таснифлаш тизимини такомиллаштириш”, 02.00.09 – Товарлар кимёси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.DSc/Т693.
Илмий маслаҳатчи: Каримқулов Қурбонқул Мавланқулович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.07.04.
Расмий оппонентлар: Ахмадалиев Махамаджон Ахмадалиевич, техника фанлари доктори, доцент; Йўлчиев Аслбек Бахтиёрбекович, техника фанлари доктори, доцент; Тўраев Зокиржон, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот номи: Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади контрафакт товарлар ва алкоголсиз салқин ичимликлар синфига кирувчи энергетик ичимликлар, кам алкоголли энергетик ичимликлар ва спорт энергетик коктейллари таркибидаги инсон организмга хавфли таъсир кўрсатувчи кимёвий моддаларнинг аниқлашнинг кимёвий усуллари ва уларни таснифлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор, экспорт қилинаётган ТИФ ТН 2202 товар гуруҳи таркибидаги энергетик ичимликларнинг кимёвий таркиби хроматографик усулда аниқлаш асосида энергетик ичимликлар учун жами 2 та янги ТИФ ТН код рақами ишлаб чиқилган;
илк бор, энергетик ичимликларнинг контрафакт шакллари кимёвий идентификация асосида аниқлаш натижасида, ушбу товарларнинг стандарт меъёрлардан оғиш миқдори (фоиз ҳисобида) исботланган;
кам алкоголли айрим энергетик ичимликлар таркибидаги этил спирти миқдори қадоқда кўрсатилган кўрсаткичларга мослигини аниқлаш натижасида “Ягуар оргинал” ичимлигида 7,5 %, “Ред Девил алкоенергй” ичимлигида 9 % ни ташкил этиши исботланган;
энергетик ичимликларнинг импорт қилинаётган сохта (контрафакт) турлари таркибида кофеин, таурин ва аспартам бирикмаларининг миқдорлари меъёрий чегаралардан ортиқ бўлиб инсон саломатлиги учун хавфли даражада эканлиги исботланган;
алкоголсиз ичимликлар ва энергетик ичимликлардаги, жумладан, “Монстер Энергй” ичимлигидаги кофеин, аспартам ва тауриннинг тахминий даражасини МИСЕР ЛC-МС ёрдамида текширилганда, ушбу ичимлик таркибида кофеин ва таурин, ҳамда сунъий тинчлантирувчи аспартам миқдори белгиланган меъёрдан юқори эканлиги аниқланган;
энергетик ичимликлар таркибидаги кофеин таҳлил қилинганда, кунлик ва ҳафталик миқдордан ҳамда, қадоқда кўрсатилган истеъмол меъёридан яъни 150 мг дан кўп эканлиги юқори самарали суюқлик хромотографияси усули ёрдамида аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Алкоголсиз салқин ичимликлар таркибига кирувчи энергетик салқин ичимликларни ТИФ ТН асосида таснифлаш тизимини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
энергетик ичимликларнинг кимёвий таркиби аниқланиб, уларга ташқи иқтисодий фаолият товарлар номенклатураси бўйича, қуйидагича: “минерал ва газланган сувлар” учун – 2202 10 0001, “таркибида кофеин ва таурин мавжуд бўлган энергетик салқин ичимликлар” учун – 2202 10 0002 янги халқаро товар код рақамлари ишлаб чиқилган ҳамда давлат божхона қўмитаси томонидан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг 2025 йил 23 январдаги 17/05-250080-сонли маълумотномаси). Натижада, ТИФ ТН 2202 товар гуруҳи бўйича энергетик ичимликларни таснифлашда аниқ идентификацион белгиларга эга миллий кодлаш тизимини яратиш, божхона ва сертификатлаш амалиётида контрафакт маҳсулотларни тезкор аниқлаш учун кимёвий таркибга асосланган кодификация ишлаб чиқиш имконини берган;
алкоголсиз салқин ичимликлар синфига кирувчи энергетик ичимликлар таркибидаги кофеин, таурин ва гуарана каби кимёвий моддалар миқдорини аниқлашнинг самарали суюқлик хромотографиясига асосланган усули Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2024 йил 21 декабрдаги 02-28/29955-сонли маълумотномаси). Натижада, энергетик ичимликларнинг инсон саломатлигига хавф даражаси кимёвий ва физиологик асосда баҳоланиб, ушбу маълумотлар соғлиқни сақлаш тизимида биологик фаол моддаларнинг меъёрий миқдорларини қайта кўриб чиқиш имконини берган;
алкоголсиз ичимликлар синфига кирувчи энергетик ичимликлар, таркибида алкогол сақлайдиган энергетик ичимликлар ва спорт энергетик ичимликлари таркибидаги кофеин, таурин ва гуарана кимёвий моддаларнинг инсон саломатлигига хавфли таъсирларини аниқлаш усуллари Ўзбекистон илмий-синов ва сифат назорати маркази Давлат муссасаси амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон илмий-синов ва сифат назорати маркази Давлат муссасаси 2024 йил 3 декабрдаги 1/302-сон маълумотномаси). Натижада, кодларни тавсия этиш, божхона тўловларини тўғри ҳисоблаш, қалбаки ёки арзон аралаш маҳсулотлар тез аниқлаш, товар хавфсизлигини таъминлаш, давлат божхона даромадларини оптималлаштириш имконини берган.