Matyakubova Noila Shakirjanovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘zbek-ingliz “Aligner” tizimining lingvistik va dasturiy ta’minoti”, 10.00.11 – Til nazariyasi. Amaliy va kompyuter lingvistikasi (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Fil3673.
Ilmiy rahbar: Xamroeva Shahlo Mirdjanovna, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01 (bir martalik kengash).
Rasmiy opponentlar: Abdurahmonova Nilufar Zaynobiddin qizi, filologiya fanlari doktori, professor. Ataboev Nozimjon Bobojon o‘g‘li, filologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi: o‘zbek-ingliz parallel korpuslarini ishlab chiqishda matnlarni moslashtirish dasturi ‒ “Aligner” vositasining lingvistik asoslari va dasturiy ta’minotini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
“Aligner” dasturiy vositasining umumiy xususiyatlari tavsiflangan, tabiiy tilni qayta ishlashda “Aligner”ning ahamiyati va qo‘llanilish sohalari hamda moslashtirish usullari, algoritmlari parallel korpusni moslashtirishga oid yondashuvlar aniqlangan;
birikmani moslashtirishda so‘z birikmalar mosligi bo‘yicha, abzats va gaplarni moslashtirishda esa sodda gap va uning turlarining mosligiga oid muammolar aniqlangan va ularni bartaraf etish usullari ochib berilgan;
o‘zbek-ingliz “Aligner” tizimi uchun so‘z va turli tipdagi: erkin va turg‘un birikmalarni moslashtirishda “one-to-one”, “one-to-many”, “many-to-one”, “many-to-many” leksik ma’lumotlar bazasi tamoyilida lingvistik ta’minotning nazariy asoslari ishlab chiqilgan;
o‘zbek va ingliz tillarida birikmalarni korpus metodologiyasi asosida birikma tarkibida qatnashgan so‘zlarning grammatik munosabatlarini aniqlashning nazariy asoslari aniqlangan; parallel korpusni ishlab chiqishda matnga ishlov berishning parallel gaplar shakliga keltirish, segmentlarga ajratish va mosligini aniqlash bosqichlari asoslab berilgan hamda amaliy qo‘llash mexanizmlari ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘zbek-ingliz tillaridagi parallel matnlarni mosligini aniqlash tadqiqi bo‘yicha olingan natijalar asosida:
“Aligner” dasturiy vositasining umumiy xususiyatlari tavsiflangan, tabiiy tilni qayta ishlashda “Aligner”ning ahamiyati va qo‘llanilish sohalari hamda moslashtirish usullari, algoritmlari parallel korpusni moslashtirishga oid aniqlangan yondashuvlarga oid ilmiy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2020–2023-yillarda bajarilgan AM-F3-201908172 raqamli “O‘zbek tilining ta’limiy korpusini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 10-martdagi № 01/902-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, O‘zbek-ingliz “Aligner” tizimi yordamida tarjima sifatini yaxshilash, o‘zbek va ingliz tilidagi matnlarni parallel korpus shakliga keltirishda asosiy vosita sifatida qo‘llanilgan;
birikmani moslashtirishda so‘z birikmalar mosligi bo‘yicha, abzats va gaplarni moslashtirishda esa sodda gap va uning turlarining mosligiga oid muammolar va ularni bartaraf etish usullari Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi asosida ilmiy loyihani bajarish to‘g‘risida 1-sonli shartnomasi doirasida foydalanilgan (Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti rektorining 2025-yil 12-martdagi 01-04/1-2716-sonli dalolatnomasi). Natijada, “Aligner” tizimi matnlarni avtomatik tahlil qilish va tizimlashtirish imkoniyatiga ega bo‘lgani uchun ta’lim jarayonini boshqarishni optimallashtirishga qaratilgan hisobot tahlillarini solishtirish va muvofiqlashtirish, korporativ, texnik va rejalashtirish hujjatlarini o‘zbek va ingliz tillarida moslashtirishda foydalanilgan;
O‘zbek-ingliz “Aligner” tizimi uchun so‘z, birikmalarni moslashtirish lingvistik ta’minoti O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston-24” ijodiy birlashmasi “O‘zbekiston” teleradiokanali ijodkorlari “Ta’lim va taraqqiyot”, “Jahon adabiyoti”, “Til-millat ko‘zgusi” nomli dasturlar ssenariysini tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston-24” ijodiy birlashmasi 2025-yil 7-maydagi 05-09-626-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, lingvistik ta’minot “… zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda o‘qitishning ilg‘or uslublarini joriy etish yo‘li bilan o‘sib kelayotgan yosh avlodga chet tillarini o‘rgatish, shu tillarda erkin so‘zlasha oladigan mutaxassislarni tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish hamda buning negizida ularning jahon sivilizatsiyasi yutuqlari hamda dunyo axborot resurslaridan keng ko‘lamda foydalanishlari, xalqaro hamkorlik va muloqotni rivojlantirishlari uchun shart-sharoit va imkoniyatlar yaratish” to‘g‘risidagi O‘zbekiston RespublikasiPrezidentining PQ-1875-sonli Qarori ijrosi va bugungi o‘zbek tilini jahot tili darajasiga chiqarishda qilinayotgan harakatlarni to‘liq yoritib berishda ma’lumot sifatida foydalanilgan;
O‘zbek-ingliz “Aligner” tizimi so‘z, birikma; sodda, qo‘shma va murakkab gaplarni moslashtirish algoritmi, o‘zbek-ingliz “Aligner” dasturiy ta’minoti ishlab chiqilgan va tadqiqot natijalari oliy ta’lim mussasalariga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari markazi 2025-yil 7-may 02/01-01-161-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, o‘zbek-ingliz tillaridagi parallel korpuslarni moslashtiruvchi dastur zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda o‘qitishning ilg‘or uslublarini joriy etishni tashkillashtirishda qo‘llanilgan.
