Турсунбаев Сарвар Анваровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Германий элементи асосида ишлаб чиқилган модификатор ёрдамида енгил қотишмаларнинг механик хоссаларини оширишнинг илмий асослари”, 05.02.01–“Машинасозликда материалшунослик. Қуймачилик. Металларга термик ва босим остида ишлов бериш. Қора, рангли ва ноёб металлар металлургияси” ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/Т971
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат техника университети ҳузуридаги DSc. 03/2025.27.Т.02.04. рақамли Илмий Кенгаш.
Илмий маслаҳатчи: Тураходжаев Нодир Джахонгирович, техника фанлари доктори, профессор.
Расмий оппонентлар: Дуняшин Николай Сергеевич, техника фанлари доктори, профессор; Пармонов Сарвар Ташпўлатович, техника фанлари доктори, доцент, Бердияров Баҳриддин Тиловқабулович, техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади германий элементи асосида ишлаб чиқилган модификатор ёрдамида енгил қотишмаларнинг механик хоссаларини оширишнинг илмий асосларидан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
алюминий қотишмаларини суюқлантириш жараёнида суюқ металлнинг суюқ оқувчанлик хоссаларини таъминловчи технология германий ва кремний миқдорига боғлиқлиги асосида ишлаб чиқилган;
печ ичида юқори ҳароратда суюқлантирилган қотишмага германий оксиди ва кремний ёрдамида модификация қилиш технологияси ишлаб чиқилиб, қотишма кимёвий таркибидаги элементларнинг қаттиқлик хоссаларига таъсир этиш динамикасига боғлиқлиги асосида асосланган; 
суюқлантирилган қотишмани қум-гилли қолипга икки босқичли қуйиш технологияси ишлаб чиқилиб, унда киришувчанликнинг металл сарфига богʻлиқлик даражаси асосида ишлаб чиқилган;
алюминий қотишмасининг янги таркиби ишлаб чиқилган бўлиб, у германий оксиди ва кремнийнинг юқори ҳароратда алюминий билан ўзаро таъсирлашуви натижасида интерметалидлар ҳосил бўлиш қонунияти асосида асосланган; 
германий оксиди ва кремнийни алюминий қотишмаси таркибига модификатор сифатида киритиш технологияси ишлаб чиқилган бўлиб, уларнинг алюминий қотишмаси билан ўзаро таъсирлашуви асосида ишлаб чиқилган;
алюминий ва магний қотишмаларини рафинирлаш жараёни қотишма таркибидаги оксидлар камайиши билан боғлиқлиги асосида ишлаб чиқилган; 
печ ичида суюқ қотишмага германий оксиди ва кремний элементларини оптимал комбинацияда киритиш технологияси модификацияловчи элементларнинг қотишма таркибига сингишига боғлиқлиги асосида ишлаб чиқилган; 
алюминий ва магний қотишмалардан олинадиган қуйма маҳсулотларнинг чўзилишдаги мустаҳкамлиги таркибдаги германий ва кремний элементлари миқдорига боғлиқлиги асосида ишлаб чиқилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Германий элементи асосида ишлаб чиқилган модификатор ёрдамида енгил қотишмаларнинг механик хоссаларини оширишнинг илмий асослари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Алюминий қотишмасини  германий оксиди ва кремний билан ишлов бериш  технологияси “Агрегат заводи” АЖга жорий этилган (“ЎзАвтосаноат” АЖ нинг 2025-йил 16-январ 21/06-25-0082-сонли маʻлумотномаси). Технологияни жорий этиш натижасида қотишманинг суюқоқувчанлиги 14-16% га ошган.
Алюминий қотишмасига германий оксиди ва кремний  билан юқори ҳароратли ишлов бериш технологияси “Агрегат заводи” АЖга жорий этилган (“ЎзАвтосаноат” АЖ нинг 2025-йил 16-январ 21/06-25-0082-сонли маълумотномаси). Технологияни жорий этиш натижасида олинаётган қуймаларнинг қаттиқлиги 6-8% га ошган.
Алюминий қотишмасини қум-гилли қолипга қуйишнинг икки босқичли технологияси “Агрегат заводи” АЖга жорий этилган (“ЎзАвтосаноат” АЖ нинг 2025-йил 16-январ 21/06-25-0082-сонли маълумотномаси). Технологияни жорий этиш натижасида металлнинг қуйиш тизимига кетадиган сарфи 6-8% га камайган.
Машинасозлик деталларини ишлаб чиқариш учун қўлланиладиган алюмний қотишмасининг янги таркиби “Агрегат заводи” АЖга  жорий қилинган (“ЎзАвтосаноат” АЖ нинг 2025-йил 16-январ 21/06-25-0082-сонли маълумотномаси). Жорий этиш натижасида деталларнинг хизмат муддати  10-12% га ошган.
Германий оксиди ва кремнийни алюминий қотишмаси таркибига модификацияловчи сифатида  киритиш технолгияси “Агрегат заводи” АЖга жорий этилган (“ЎзАвтосаноат” АЖ нинг 2025-йил 16-январ 21/06-25-0082-сонли маълумотномаси). Жорий этиш натижасида германий оксидининг сарфи 3-4 % га, кремнийнинг сарфи 2-3% га камайган.
Алюминий ва магний асосидаги енгил қотишмаларни германий оксиди билан рафинирлаш технологияси “Навоий машинасозлик заводи” ИЧБ га жорий қилинган (“Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ нинг 2025-йил 29-апрел  23/01-01-07/324-сонли маълумотномаси). Жорий қилиш натижасида алюминий ва магний асосидаги енгил қотишмаларнинг таркибидаги оксид қўшимчалар миқдори 12-14% га камайган;
Алюминий ва магний асосидаги енгил қотишмаларга юқори ҳароратда ишлов бериш технологияси “Навоий машинасозлик заводи” ИЧБ га жорий қилинган “Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ нинг 2025-йил 29-апрел  23/01-01-07/324-сонли маълумотномаси). Жорий қилиш натижасида алюминий ва магний асосидаги енгил қотишмаларнинг суюқоқувчанлиги 16-18% га ортган.
Алюминий ва магний асосидаги енгил қотишмаларни кремний элементи билан модификациялаш технологияси “Навоий машинасозлик заводи” ИЧБ га жорий қилинган (“Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ нинг 2025-йил 29-апрел  23/01-01-07/324-сонли маълумотномаси). Жорий қилиш натижасида алюминий ва магний асосидаги енгил қотишмаларнинг чўзилишдаги мустаҳкамлиги 6-8% га ортган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish