Бурханова Маъмура Гуллямованинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон.
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Зиёли маданий мавқейининг ижтимоий-фалсафий таҳлили”, 09.00.04 – Ижтимоий фалсафа (фалсафа фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Fal586
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети, DSc.03/2025.27.12.2020.F.08.02
Илмий раҳбар: Сафарова Нигора Олимовна, фалсафа фанлари доктори, профессор
Расмий оппонентлар: Турдиев Бехруз Собирович, фалсафа фанлари доктори, профессор; Мадаева Шахноза Омонуллаевна фалсафа фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат педагогика институти
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади зиёли инсон маданий мавқеини юксалтиришнинг имкониятларини асосласб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
зиёли инсон консепсиясининг рационаллик, танқидий таҳлил ва инновацион ёндашув (интеллектуал), ижтимоий масъулият, адолатпарварлик ва инсонпарварлик (ахлоқий) ҳамда нафис дид, моддийлик ва маънавийлик уйғунлиги ва гўзалликка интилиш (эстетик) тамойиллари инсон биосоциал моҳиятининг ташқи кўриниши сифатида намоён бўлиши аниқланган ҳамда уларнинг янги қадриятлар ва демократик тамойиллар моҳиятига, замонавий турмуш ва тафаккур тарзига мос ижтимоий муносабатларнинг асосий мезони эканлиги асослаб берилган;
зиёлилик феноменининг рефлексивлик (ўз-ўзини таҳлил), маънавий барқарорлик (ҳақиқат, адолат, виждон устуворлиги), мустақил фикрга эгалик (стратегик фикрлаш) ва футуристик йўналганлик (келажакни кўра билиш) каби ижтимоий-фалсафий хусусиятлари ҳамда зиёли шахснинг жамиятдаги маданий мавқеи маҳсулдорлик (яратувчилик фаолияти) эътироф (жамоатчилик фикри, ғоявий етакчилик), маданий капитал (юксак дид, нотиқлик, ўзини тутиш маданияти) ва ижтимоий фаоллик каби мезонлари очиб берилган;
зиёли шахснинг умуминсоний ғоялар ва қадриятлар асосида жамиятни ўзгартириш (ижтимоий борлиқни инсонпарварлаштириш, жамоатчилик онгини рационализациялаш, маънавий маконни технологик жараёнларга мослаштириш) ва ривожлантириш (ворислик ва янгиланиш диалектикаси, маданий интеграция ва диффузия, ижтимоий тизимнинг ўзини-ўзи ташкил этиш) қобилияти ҳамда жамият тараққиётида ижтимоий онг, стратегик капитал сифатида универсал моҳият касб этиши аниқлаштирилган;
зиёли маданий мавқеига салбий таъсир этувчи антропологик инқирознинг экзистенсиал бегонашув (ўз моҳиятидан узоқлашиш), аксиологик дезориентация (қадриятлар тизимининг бузилиши), технократик дегуманизация (инсонпарварликнинг техникага қурбон қилиниши) каби намоён бўлиш хусусиятлари аниқланган ҳамда зиёли маданий мавқеини юксалтиришнинг ижтимоий меритократия (билимли ва қобилиятли инсонларнинг юқори мавқега кўтарилишини таъминловчи тизим), институционал муҳит (эркин фикрлаш, қонуний ва ижтимоий ҳимоя) ва креатив-антропологик таълим (инсон капитали ва инсон қадрини устун қўйиш) каби механизмлари асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Зиёли шахс маданий мавқеининг ижтимоий-фалсафий хусусиятлари ва уни юксалтириш имкониятлари бўйича олиб борилган тадқиқот доирасида олинган илмий хулосалар ва натижалар асосида:
зиёли инсон консепсиясининг рационаллик, танқидий таҳлил ва инновацион ёндашув (интеллектуал), ижтимоий масъулият, адолатпарварлик ва инсонпарварлик (ахлоқий) ҳамда нафис дид, моддийлик ва маънавийлик уйғунлиги ва гўзалликка интилиш (эстетик) тамойиллари инсон биосоциал моҳиятининг ташқи кўриниши сифатида намоён бўлиши аниқланган ҳамда уларнинг янги қадриятлар ва демократик тамойиллар моҳиятига, замонавий турмуш ва тафаккур тарзига мос ижтимоий муносабатларнинг асосий мезони эканлигига оид таклиф ва тавсиялардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг маънавий-маърифий тадбирларини ташкиллаштиришда, хусусан, 2023-йилда “Маънавият фестивалини”ни ўтказиш дастурини тузишда ва мазкур фестивал доирасидаги “Зиёлилар улуғланган юрт”, “Янги Ўзбекистон маданияти зиёли қатлам қарашларида” ва “Янги Уйғониш даврининг зиёли ёшлари” мавзусидаги тадбирлар мазмунини назарий ва илмий жиҳатдан бойитишда фойдаланилган (Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2023-йил 18-сентябрдаги 02-22/971-сон маълумотномаси). Натижада, инсониятнинг тафаккури, когнитив билим, ижодий компетентлик зиёлиликни оширувчи восита эканлигини аниқлаш имконини беришга хизмат қилган;
зиёлилик феноменининг рефлексивлик (ўз-ўзини таҳлил), маънавий барқарорлик (ҳақиқат, адолат, виждон устуворлиги), мустақил фикрга эгалик (стратегик фикрлаш) ва футуристик йўналганлик (келажакни кўра билиш) каби ижтимоий-фалсафий хусусиятлари ҳамда зиёли шахснинг жамиятдаги маданий мавқеи маҳсулдорлик (яратувчилик фаолияти) эътироф (жамоатчилик фикри, ғоявий етакчилик), маданий капитал (юксак дид, нотиқлик, ўзини тутиш маданияти) ва ижтимоий фаоллик каби мезонларига оид фалсафий таҳлиллар, илмий назарий хулосалар ва таклиф-тавсиялардан Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетида бажарилган А-ОТ-2021-11-сон “Оилаларга кўрсатилаётган сифатли ва тезкор ижтимоий хизматлар учун мобил иловалар яратиш” (2021-2022-йй) лойиҳа доирасида белгиланган вазифалар ижросини таъминлашда фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетининг 2025-йил 25-июндаги 04/11-7930-сон маълумотномаси). Натижада, замонавий жамиятда зиёлилик ижтимоий тараққиёт манбаи сифатида ўрнатиш имкониятларини аниқлашга ва уни юқори даражага кўтаришга, лойиҳанинг илмий-методологик сифатини такомиллаштириш ва академик таҳлилларни бойитишда муҳим илмий асос бўлиб хизмат қилган;
зиёли шахснинг умуминсоний ғоялар ва қадриятлар асосида жамиятни ўзгартириш (ижтимоий борлиқни инсонпарварлаштириш, жамоатчилик онгини рационализациялаш, маънавий маконни технологик жараёнларга мослаштириш) ва ривожлантириш (ворислик ва янгиланиш диалектикаси, маданий интеграция ва диффузия, ижтимоий тизимнинг ўзини-ўзи ташкил этиш) қобилияти ҳамда жамият тараққиётида ижтимоий онг, стратегик капитал сифатида универсал моҳият касб этиши илмий янгилик сифатида илгари сурилган таклифлари жумладан, консептуал ғоялардан Ўзбекистон Миллий тикланиш демократик партиясининг 2020-2025-йилларга мўлжалланган сайловолди дастурининг “ВИ. Маънавий-маърифий соҳадаги устувор йўналишлари”да келтирилган “Инсон ўзгарса – жамият ўзгаради” ғоясига мос вазифалар ижросини таъминлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий тикланиш демократик партияси Марказий Кенгашининг 2023-йил 11-июлдаги 02/02-43-сон маълумотномаси). Натижада, партия тизимидаги ходимларнинг ижтимоий-сиёсий билимларини оширишда фойдаланиш учун ўқув қўлланмалар тайёрлашга ҳамда маънавий-маърифий йўналишдаги мафкуравий тарғибот ишлари самарадорлигини оширишга хизмат қилган;
зиёли маданий мавқеига салбий таъсир этувчи антропологик инқирознинг экзистенсиал бегонашув (ўз моҳиятидан узоқлашиш), аксиологик дезориентация (қадриятлар тизимининг бузилиши), технократик дегуманизация (инсонпарварликнинг техникага қурбон қилиниши) каби намоён бўлиш хусусиятлари аниқланган ҳамда зиёли маданий мавқеини юксалтиришнинг ижтимоий меритократия (билимли ва қобилиятли инсонларнинг юқори мавқега кўтарилишини таъминловчи тизим), институционал муҳит (эркин фикрлаш, қонуний ва ижтимоий ҳимоя) ва креатив-антропологик таълим (инсон капитали ва инсон қадрини устун қўйиш) каби механизмларига оид илмий-назарий таҳлиллар, илмий хулоса ва таклиф-тавсияларидан Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон” телерадиоканали “Маданий-маърифий ва бадиий эшиттиришлар” муҳарририятининг 2023-йил март-май ойларида эфирга узатилган “Ўзбекистон ёшлар”, “Миллат ва маънавият” дастурлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” давлат муассасасининг 2023-йил 6-июлдаги 04-36-1059-сон маълумотномаси). Натижада, зиёлилик маданиятини шакллантириш ва юксалтиришга оид маълумотларни аниқ ва ишончли тарзда кенг жамоатчиликка етказиб бериш имкониятини янада оширишга, “зиёлилик” мавзусида амалга оширилган маънавий-маърифий тадбирларнинг мазмун ва самарадорлигини оширишда, зиёли инсоннинг маданий мақомини кенг жамоатчиликка тарғиб қилишда ғоявий-назарий манба бўлиб хизмат қилган.
