Daliev Ahtam Sharafutdinovichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi):
“Hududlarni kompleks rivojlantirish metodologiyasini takomillashtirish (shahar uy-joy infratuzilmasi materiallari asosida)” 08.00.12 – “Mintaqaviy iqtisodiyot”.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.3.DSc/Iqt431.
Ilmiy maslahatchi: iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nazarov Sharofiddin Hakimovich.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, DSc.03/2025.27.12.I.01.10
Rasmiy opponentlar: Iqtisodiyot fanlari doktori, akademik Abduraxmanov Qalandar Xadjaevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ruzmetov Baxtiyar; iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ergashev Erkin Iroqovich.
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi mintaqalarda uy-joy infratuzilmasi ob’ektlaridan samarali foydalanish hisobiga hududlarni kompleks rivojlantirish metodologiyasini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
mintaqalarda uy-joy infratuzilmasini rivojlantirishga sohaga investisiyalar jalb qilishning shaffofligini ta’minlash, uy-joy fondi uchun ajratiladigan foydali yashash maydonini 10-15% gacha oshirish, xonadonlar tipi va aholi ehtiyoji o‘rtasidagi nomutanosiblikni 1-3% gacha qisqartirish, drenaj va shu bilan bog‘liq inshootlarning xizmat muddatini 20-30% ga uzaytirish tizimini joriy qilish orqali erishish taklifi asoslangan.
mintaqalarda aholi yashash punktlari uchun ajratiladigan er maydonlaridan foydalanish samaradorligini oshirishga hududlarda bir kishiga to‘g‘ri keladigan umumiy yashash maydoni (16<UYM<25 m2), yashil hudud (6<YH<8 m2), sport (0,7<S<0,9 m2), dam olish (0,1<DO<0,4 m2), xo‘jalik (0,3<X<0,5 m2) va bolalar o‘yin maydonchalari (0,7<BU<0,9 m2) uchun ajratiladigan er maydonlarining eng yuqori va quyi chegarasini belgilab qo‘yish orqali erishishning maqsadga muvofiqligi asoslangan.
mintaqalarda uy-joy infratuzilmasini rivojlantirishning iqtisodiy mexanizmini har bir hududning tabiiy resurs salohiyati, investision jozibadorligi va raqobat ustunliklarini hisobga olgan sohada faoliyat yuritayotgan tadbirkorlik sub’ektlarining biznes xatarlarini iqtisodiyot sub’ektlari o‘rtasida optimal taqsimlab berish tizimini joriy qilish orqali takomillashtirish taklifi asoslangan.
mintaqalarda noqishloq xo‘jaligi erlaridan foydalanish metodologiyasini hududlarda uy-joy infratuzilmasini optimallashtirishning ko‘p mezonli modeliga “Demografik prognozlashtirish (DM), (5<DM<20 yil)”, “Muhandislik tarmoqlari yuklamasi (MRY), (3<MRY<5 foiz)” va “Insolyasiya darajasi (ID), (1<ID<3 foiz)” ko‘rsatkichlarini kiritish orqali takomillashtirish taklifi ishlab chiqilgan.
yalpi hududiy mahsulot o‘sishiga ta’sir qiluvchi omillar o‘rtasidagi bog‘liqlikning integratsiyalashgan modelini yaratish asosida hududlar iqtisodiy o‘sishining 2030 yilgacha bo‘lgan ko‘p variantli prognoz ssenariylari ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Hududlarni kompleks rivojlantirish metodologiyasini takomillashtirish boʻyicha takliflar asosida:
mintaqalarda uy-joy infratuzilmasini rivojlantirishga sohaga investisiyalar jalb qilishning shaffofligini ta’minlash, uy-joy fondi uchun ajratiladigan foydali yashash maydonini 10-15% gacha oshirish, xonadonlar tipi va aholi ehtiyoji o‘rtasidagi nomutanosiblikni 1-3% gacha tushirish, drenaj va shu bilan bog‘liq inshootlarning xizmat muddatini 20-30% ga uzaytirish tizimini joriy qilish orqali erishish taklifidan O‘zbekiston Respublikasining 2025 yil 19 iyundagi QL-109-son “Shaharsozlik renovatsiyasi to‘g‘risida”gi Qonun loyihasining 7-moddasi 13 xatboshisini shakllantirishda foydalanilgan. (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasining Tadbirkorlik, raqobatni rivojlantirish va sanoat masalalar Qo‘mitasining 2026 yil 3 yanvardagi 04/7/10-11-sonli, O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion rivojlanish Agentligining 2026-yil 15-yanvardagi 01-05/191-sonli ma’lumotnomalari). Ushbu taklifning amaliyotga joriy qilinishi ko‘p variantli echimlar asosida boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi xatolikni 20-25 foizga kamaytirishga imkon beradi.
mintaqalarda aholi yashash punktlari uchun ajratiladigan er maydonlaridan foydalanish samaradorligini oshirishga hududlarda bir kishiga to‘g‘ri keladigan umumiy yashash maydoni (16<UYM<25 m2), yashil hudud (6<YH<8 m2), sport (0,7<S<0,9 m2), dam olish (0,1<DO<0,4 m2), xo‘jalik (0,3<X<0,5 m2) va bolalar o‘yin maydonchalari (0,7<BU<0,9 m2) uchun ajratiladigan er maydonlarining eng yuqori va quyi chegarasini belgilab qo‘yish orqali erishish taklifidan O‘zbekiston Respublikasining 2025 yil 19 iyundagi QL-109-son “Shaharsozlik renovatsiyasi to‘g‘risida”gi Qonun loyihasining 25-moddasi 3-xatboshisini tayyorlashda foydalanilgan. (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasining Tadbirkorlik, raqobatni rivojlantirish va sanoat masalalar Qo‘mitasining 2026 yil 3 yanvardagi 04/7/10-11-sonli, O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion rivojlanish Agentligining 2026-yil 15-yanvardagi 01-05/191-sonli ma’lumotnomalari). Mazkur taklifning amaliyotga joriy qilinishi hududiy rejalashtirishning barqarorligini oshirish va mintaqalarda er maydonlaridan foydalanish hamda turar-joy qurilishi parametrlarini 8-12 foizga optimallashtirish va aholi ehtiyojlariga moslik koeffisientini 0,87-0,92 gacha oshirish imkonini beradi.
mintaqalarda uy-joy infratuzilmasini rivojlantirishning iqtisodiy mexanizmini har bir hududning tabiiy resurs salohiyati, investision jozibadorligi va raqobat ustunliklarini hisobga olgan sohada faoliyat yuritayotgan tadbirkorlik sub’ektlarining biznes xatarlarini iqtisodiyot sub’ektlari o‘rtasida optimal taqsimlab berish tizimini joriy qilish orqali takomillashtirish taklifidan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi PQ-436-son “2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”ga qarorining 3-ilovasi 28-bandini shakllantirishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasining Tadbirkorlik, raqobatni rivojlantirish va sanoat masalalar Qo‘mitasining 2026 yil 3 yanvardagi 04/7/10-11-sonli ma’lumotnomasi). Ushbu taklifning amaliyotga joriy qilinishi natijasida har bir hududda tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash orqali uy-joy infratuzilmasining rivojlanishiga erishiladi.
mintaqalarda noqishloq xo‘jaligi erlaridan foydalanish metodologiyasini hududlarda uy-joy infratuzilmasini optimallashtirishning ko‘p mezonli modeliga “Demografik prognozlashtirish (DM), (5<DM<20 yil)”, “Muhandislik tarmoqlari yuklamasi (MRY), (3<MRY<5 foiz)” va “Insolyasiya darajasi (ID), (1<ID<3 foiz)” ko‘rsatkichlarini kiritish orqali takomillashtirish taklifi O‘zbekiston Respublikasining 2025 yil 19 iyundagi QL-109-son “Shaharsozlik renovatsiyasi to‘g‘risida”gi Qonun loyihasining 16-moddasi 2-xatboshisini tayyorlashda foydalanilgan. (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasining Tadbirkorlik, raqobatni rivojlantirish va sanoat masalalar Qo‘mitasining 2026 yil 3 yanvardagi 04/7/10-11-sonli, O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi “O‘zdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash institutining 2025- yil 1-dekabrdagi 41-01-1/3241-sonli ma’lumotnomalari). Ushbu taklifning amaliyotga joriy qilinishi uy-joy infratuzilmasini rejalashtirish parametrlarining aniqligini 15-20 foizga oshirish imkonini beradi.
yalpi hududiy mahsulot o‘sishiga ta’sir qiluvchi omillar o‘rtasidagi korrelyasion-regression bog‘liqlikning ekonometrik modelini yaratish asosida ishlab chiqilgan hududlar iqtisodiy o‘sishining 2030 yilgacha bo‘lgan ko‘p variantli prognoz ssenariylaridan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 11 sentyabrdagi PF-158-son “O‘zbekiston - 2030”» strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoni 48, 49, 59, 60 maqsadlari samaradorlik ko‘rsatkichlarini ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasining Tadbirkorlik, raqobatni rivojlantirish va sanoat masalalar Qo‘mitasining 2026 yil 3 yanvardagi 04/7/10-11-sonli ma’lumot). Mazkur taklifning amaliyotga joriy qilinishi natijasida ilmiy-texnikaviy rivojlanganlik darajasi va yalpi jamg‘arilgan kapital bo‘yicha yuqori iqtisodiy salohiyatga ega hududlarda maqsadli samaradorlik ko‘rsatkichlariga erishish ta’minlanadi.
