Бердиалиев Баҳодир Назарович
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “А.Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи немис тилига таржималарининг лингвокултурологик тадқиқи” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Fil4597
Илмий раҳбар: Тухтасинов Илхомжон Мадаминович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02.
Расмий оппонентлар: Қаршибаева  Улжон Давировна, филология фанлари доктори, профессор,  Рўзиев Яраш Бозорович, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. А.Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи немис тилига таржималарида лингвокултурологик бирликларнинг қайта ифодаланишини таҳлил қилиш, аслият ва таржима матнлари ўртасидаги маданий тафовутлар ҳамда адекват таржима механизмларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи мисолида лингвокултурологик бирликларни немис тилига таржима қилишда маҳаллийлаштириш (доместикация) ва хорижийлаштириш (форенизация) ёндашувлари, шунингдек, транслитерация, парафраз, тавсифий таржима, модуляция, умумлаштириш ва калкалаш каби таржима усулларининг қўлланиш частотаси аниқланиб, уларнинг маданий мазмунни етказишдаги вазифавий устуворлик даражаси очиб берилган;
 “Ўткан кунлар” романининг немис тилига таржималарида этнографик реалиялар, фразеологик бирликлар, диний терминлар, миллий менталитетга хос консептлар ҳамда ижтимоий-маиший тушунчаларнинг ифодаланиш хусусиятлари, миллий-маданий юкламаси ва функсионал аҳамияти аниқланган;
 “Ўткан кунлар” романидаги миллий-маданий колоритли бирликлар таржимасида конкретизация, генерализация ва маданий адаптация усулларининг қўлланиши натижасида семантик торайиш, кенгайиш ва нейтраллашув ҳамда лингвокултурологик қатламнинг қисман соддалашуви юзага келиши, бироқ коммуникатив эквивалентликнинг сақланишига олиб келиши далилланган;
диний сўзлар ва реалияларнинг (хуфтон намози, жойнамоз, Қуръон ўқиш, чарлар, суюнчи каби) немис тилига таржимасида маданий нейтраллаштириш ва доместикациянинг нисбатан устунлик қилиши аниқланиб, бу ҳолат аслиятдаги миллий-диний колоритнинг сусайишига олиб келиши, исломий ва шарқона консептларнинг эса христиан маданиятига хос бирликлар билан алмаштирилиши конфессионал-семантик силжишларни келтириб чиқариши лингвокултурологик тафовут нуқтаи назаридан илмий асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тадқиқот жараёнида ишлаб чиқилган услубий ва амалий таклифлар асосида:
Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романи мисолида лингвокултурологик бирликларни немис тилига таржима қилишда маҳаллийлаштириш ва хорижийлаштириш ёндашувлари, шунингдек, транслитерация, парафраз, тавсифий таржима, модуляция, умумлаштириш ва калкалаш каби таржима усулларининг қўлланиш частотасига оид хулосалардан Самарқанд давлат чет тиллар институтида АҚШ элчихонаси ҳамда Халқаро таълим бўйича Америка Кенгаши билан ҳамкорликда АҚШ давлат департаменти томонидан молиялаштириладиган ъъЭнглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” лойиҳаси доирасида фойдаланилган (СамДЧТИнинг 2025-йил 31-июлдаги 2270/02-рақамли маълумотномаси). Натижада талабаларда ўзаро маданий тафовутларни таҳлил қилиш, глобал фикрлаш ва маданиятлараро мулоқот компетенсияларини ривожлантиришга ҳисса қўшилган;
 “Ўткан кунлар” романининг немис тилига таржималарида этнографик реалиялар, фразеологик бирликлар, диний терминлар, миллий менталитетга хос консептлар ҳамда ижтимоий-маиший тушунчаларнинг ифодаланиш хусусиятлари, миллий-маданий юкламаси ва функсионал аҳамиятининг аниқланишига оид хулосалардан “Самарқанд вилоят телерадиоканали” ДМда 19-июл куни эфирга чиққан “Таълим ва тараққиёт” эшиттиришининг навбатдаги сони ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган. (Ўзбекистон МТРК Самарқанд вилоят ТРКнинг 2025-йил 29-июлдаги 01-07/270-сонли маълумотномаси). Натижада, томошабинларнинг бадиий таржима амалиёти ва таржиманинг лингвомаданий хусусиятлари тўғрисидаги билимларини оширишга эришилган;
“Ўткан кунлар” романидаги миллий-маданий колоритли бирликлар таржимасида конкретизация, генерализация ва маданий адаптация усулларининг қўлланиши натижасида семантик торайиш, кенгайиш ва нейтраллашув ҳамда лингвокултурологик қатламнинг қисман соддалашуви юзага келишига оид хулосалардан 2024-2025-йилларда “Ипак йўли” туризм ва маданий мерос халқаро университетида амалга оширилган “Ўзбекистон Республикаси туризм обектларининг каталогини рақамлаштиришнинг туризм ривожланишига таъсирини тадқиқ этиш” номли амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган (“Ипак йўли” туризм ва маданий мерос халқаро университетининг 2025-йил 1-августдаги 1536-сонли маълумотномаси). Натижада лойиҳа материалларининг таржималарини амалга оширишда иш самарадорлиги ва сифати оширилган;
диний сўзлар ва реалияларнинг немис тилига таржимасида маданий нейтраллаштириш ва доместикациянинг нисбатан устунлик қилиши, бу ҳолат аслиятдаги миллий-диний колоритнинг сусайишига олиб келиши, исломий ва шарқона консептларнинг эса христиан маданиятига хос бирликлар билан алмаштирилиши конфессионал ва семантик силжишларни келтириб чиқариши бўйича олинган хулосалар, бундан ташқари, тил – маданият – тафаккур учлиги асосида миллатлараро мулоқотда маданий кодларни етказиш механизмлари бўйича олинган хулосалардан Мексика Миллий Автоном Университетида 2024-йил 11-16-ноябр кунлари ташкил этилган “Узбекистан: Cултурал анд Ҳеритаге Треасурес” мавзусидаги маъруза ва семинар-тренингларда кенг фойдаланилган (Мексика Миллий Автоном Университетининг 2024-йил 14-ноябрдаги сертификати). Натижада таржимонлар, маданиятшунослар ва тилшунослар учун лингвокултурологик ёндашувни қўллаш бўйича амалий кўрсатма бўлиб хизмат қилди. Шунингдек, ўзбек маданий меросининг халқаро майдондаги танилиши ва тушунилишига ҳисса қўшилган.