Қорабоева Гулнозахон Ислом қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Хантҳопармелиа cонсперса, Леcанора аргопҳолис лишайникларининг кимёвий компонентлари ва биологик фаоллиги», 02.00.10 – Биоорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/К940.
Илмий раҳбар: Жалолов Иқболжон Жамолович, кимё фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.К.10.06.
Расмий оппонентлар: Арипова Салимахон Фазиловна, кимё фанлари доктори, профессор; Гаппаров Абдулатиф Мамадалиевич, кимё фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистон ҳудудида ўсувчи Х. cонсперса ва Л. аргопҳолис лишайниклари кимёвий компонентлари ва биологик фаоллигини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи маротаба Х. cонсперса ва Л. аргопҳолис лишайникларининг таркибида аминокислота, витамин, флавоноид, 22 та макро- ва микроелемент, умумий ёғ миқдори аниқланган ҳамда ушбу лишайниклар барча оқсил тузувчи аминокислотлар ва сувда эрувчан витаминлар манбаи эканлиги исботланган;
Х. cонсперса лишайнигидан 2 та депсидон (стиктик, норстиктик кислоталар), 2 та депсид (атранорин, гирофорик кислота; гирофорик илк бор) ва 1 та дибензофуран (усник кислота), Л. аргопҳолис лишайнигидан эса 1 та дибензофуран (усник кислота) ҳамда 3 та флавоноид (апигенин, гиперозид, изокверсетин; барчаси илк бор) ажратиб олиниб, тузилиши замонавий усуллар билан аниқланган; усник кислота миқдори мос равишда 0,56% ва 0,18% эканлиги аниқланган;
усник кислотасини квант механикасига асосланган ҳолда молекуляр тизимларнинг энергетик ҳолатлари, молекуляр тузилиши, тебраниш частоталари ва бошқа хоссалари Гауссиан-09 дастури орқали квант ҳисоблашлар амалга оширилди, шунингдек, усник кислотанинг ПАСС онлине, СwиссАДМЕ, Молекуляр доcкинг дастурлари ёрдамида мия ва кўкрак саратони, мембрана ўтказувчанлиги ингибитори, замбуруғларга қарши фаоллиги ва тери касалликларига фармакологик таъсири исботланган;
биринчи маротаба Х. cонсперса ва Л. аргопҳолис лишайникларининг этанолли экстракти ҲеЛа, ҲБЛ-100, Ҳеп-2 ва CCРФ-CЕМ саратон ҳужайраларига нисбатан ситотокциклиги ҳамда усник кислота ва глицерризин кислотанинг моноаммонийли тузи асосида олинган супрамолекуляр ҳосиланинг ўсимлик зараркунандаларига қарши таъсири аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Х. cонсперса ва Л. аргопҳолис лишайникларининг кимёвий компонентлари ва биологик фаолликларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Апҳис cраccивора зараркунандасига қарши усник кислота ва глицирризин кислотаси моноаммонийли тузининг супрамолекуляр комплекси асосида ишлаб чиқилган пестицид Фарғона вилояти Олтиариқ ва Ёзвёвон туманларидаги боғдорчилик ҳамда пахтачилик фермер хўжаликларида амалиётига жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 15 октябрдаги 05/06-04-663-сонли маълумотномаси). Натижада, богʻдорчилик майдонларида асетамиприт асосли инсектицид воситаларига нисбатан ўртача 4,6% самарадорликка эришиш имконини берган;
Х. cонсперса ва Л. аргопҳолис лишайникларининг кимёвий таркибини аниқлаш натижаларидан “Фармасевтик кимё” номли ўқув қўлланма тайёрлашда фойдаланилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025 йил 09 июлдаги 258-сонли буйруғи). Натижада, профессионал таълим ўқув юртларида фармасевтик кимё бўйича мутахассисларнинг билимларини мустаҳкамлаш имконини берган.