Курбанова Мафтунахон Темурбек қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Хантҳориа элеганс, Дерматоcарпон миниатум лишайникларининг кимёвий компонентлари ва биологик фаоллиги», 02.00.10 – Биоорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/К941.
Илмий раҳбар: Жалолов Иқболжон Жамолович, кимё фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.К.10.06.
Расмий оппонентлар: Каримов Абдурашид Мусаҳонович, кимё фанлари доктори, доцент; Исаев Юсуп Тожимаматович, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистонда ўсувчи Хантҳориа элеганс ва Дерматоcарпон миниатум лишайникларининг кимёвий компонентларини ва биологик фаоллигини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Х. элеганс, Д. миниатум таркибидаги 23 та макро- ва микроелементлар таркиби ҳамда биринчи маротаба флавоноид, аминокислота ва витаминлар таркиби аниқланган;
Х. элеганс лишайнигидан 5 та антрахинон – эмодин, париетин, алое-эмодин, рейн, хризофанол, 4 та тўйинмаган мой кислота – олеин, палмитин, линол, линолен, депсид – атранорин, дибензофуран – усник кислота ва 2 та депсидон – стиктик кислота, норстиктик кислота ажратиб олиниб, ЙМР 1Ҳ, 13C спектрлари таҳлил қилинган. Улардан алое-эмодин, рейн ва хризофанол, стиктик ва норстиктик кислоталари биринчи маротаба ажратиб олинган;
биринчи маротаба Ўзбекистон ҳудудида тарқалган Х. элеганс лишайнигидан ажратиб олинган усник кислота монокристали рентген структуравий анализ ёрдамида, С- ва Р-энантиомер шаклларда бўлиши аниқланган;
биринчи маротаба усник кислотаси асосида 3 та супрамолекуляр комплекс бирикма олиниб, микробларга ва қишлоқ хўжалиги зараркунандасига қарши фаоллиги ҳамда Х. элеганс лишайнигининг этанол экстракти ситотокциклигини ўрганиш натижасида Т-лимфобластик лейкемия ўсимталарига қарши сезиларли (49-50,1%) фаоллик намоён қилиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Х. элеганс, Д. миниатум лишайникларининг кимёвий таркиби ва биологик фаоллигини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Апҳис cраccивора зараркунандасига қарши усник кислота ва глицирризин кислоталарининг супрамолекуляр комплекси асосида ишлаб чиқилган пестицид Фарғона вилояти Қўштепа, Олтиариқ ва Ёзёвон туманларидаги боғдорчилик ҳамда пахтачилик фермер хўжаликлари амалиётига жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 15 октябрдаги 05/06-04-664-сонли маълумотномаси). Натижада, богʻдорчилик майдонларида асетамиприт асосли инсектицид воситаларига нисбатан ўртача 4,6% самарадорликка эришиш имконини берган;
Х. элеганс, Д. миниатум лишайникларининг кимёвий таркиби ва биологик фаоллигини аниқлаш натижаларидан “Халқ табобати” фанидан ўқув қўлланма тайёрлашда фойдаланилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025 йил 9 июлдаги 258-сонли буйругʻи, 714621-сонли нашр рухсатномаси). Натижада, ўқув юртларида халқ табобати бўйича мутахассисларнинг билимларини мустаҳкамлаш имконини берган.