Қурбонова Нафосат Саттор қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Картошка агробиоценози энтомопатоген нематодалари морфологияси, экологияси ва хўжалик аҳамияти (Сурхондарё вилояти мисолида)», 03.00.06 - Зоология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.PhD/B878.
Илмий раҳбар: Хайтмуратов Арслонбек Файзуллаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Ўсимликлар карантини ва ҳимояси илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Зоология институти, DSc.05/2025.27.12.B.22.01.
Расмий оппонентлар: Сапаров Қаландар Абдуллаевич, биология фанлари доктори, профессор; Мирзаев Уктам, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Сурхондарё вилояти шароитида картошка агробиосенози энтомопатоген нематодаларининг морфологик ва биологик хусусиятларини аниқлаш ҳамда хўжалик аҳамиятини асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Сурхондарё вилоятининг картошка агробиоценозларида энтомопатоген нематодаларининг морфологик, экологик ва молекуляр-генетик хусусиятлари комплекс ёндашув асосида ўрганилиб, уларнинг таксономик таркиби 2 оила, 2 авлод ва 7 турдан иборатлиги аниқланган;
агробиоценоздаги нематодалар турларининг барқарорлик даражаси илк бор Шаннон Ҳъ=1,746; Симпсон (1−λ)=0,826; Пиелоу Жъ=0,894 индекслари орқали аниқланган;
аниқланган ЭПН турларининг ИЦ1-5.8С-ИЦ2 рДНА ҳамда CОХ ген соҳаларининг нуклеотид кетма-кетликлари илк бор аниқланган;
ЭПНларнинг экологик чидамлилик чегаралари илк бор тупроқ тури ва микроиқлим билан боғлиқ ҳолда баҳоланиб, лой тупроқда 20-25°C ва 60-70 фоиз намликда яшовчанликнинг 93,3 % га етиши, қумли тупроқда юқори ҳарорат таъсирида эса, 50,1 % гача пасайиши аниқланган;
Галлериа меллонелла модел личинкаларида летал таъсир кучи динамикаси ўрганилиб, мақбул шароитда ЛД50 85 ЙЛ/л ва ЛТ50 72 соат, ноқулай шароитда ЛД50 140 ЙЛ/л ва ЛТ50 46 соатлиги исботланган;
ЭПНларнинг фойдали энтомофаунага таъсири ИОБC ва ЭППО мезонлари асосида илк бор тўлиқ баҳоланиб, Чрйсоперла cарнеа, Cоccинелла септемпунcтата, Тричограмма спп., Браcон ҳебетор ва асалариларда 88–96 фоиз яшовчанлик қайд этилган ва ЭПНлар экологик хавфсиз 1–2 синф агентлари сифатида таснифланди;
кузги тунлам (Агротис сегетум) ва симқурт (Агриотес метиcулосус) личинкаларига қарши ЭПНларнинг биологик самарадорлиги илк бор аниқланиб, 69–92 % леталлик диапазони асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Картошка агробиосенози энтомопатоген нематодалари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
картошка агробиоценозида энтомопатоген нематодаларни қўллаш бўйича олинган илмий натижалар Сурхондарё вилояти Шўрчи туманидаги “Мезон”, “Рўзи Мамараимов”, “Аброрбек Хумо Чорвачи” фермер хўжаликларининг жами 36 гектар ҳамда Қумқўрғон туманидаги “Бек Шох Чорвачи” фермер хўжалигининг 5 гектар майдонида амалиётга жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2023-йил 16-январдаги 07/21-21-05/145-сон маълумотномаси). Натижада, Стеинернема фелтиае нематодасини 1 гектарга 100 млн индивид меъёрида қўллаш Туркистон қарсилдоқ қўнғизи (Агриотес метиcулосус) ва кузги тунлам (Агротис сегетум) личинкаларига қарши юқори биологик самарадорликка эришиш имконини берган;
молекуляр генетик тадқиқотлар натижасида, энтомопатоген нематодаларнинг рибосомал ДНК соҳаси нуклеотидлар кетма-кетлиги бўйича олинган маʼлумотлари Биотехнологик ахборотлар миллий маркази ГенБанк базасига жойлаштирилган (Биотехнологик ахборотлар миллий маркази (НCБИ) нинг 2025-йил 28-февралдаги маълумотномаси). Натижада, Ҳетерорҳабдитис баcтериопҳора (ОҚ121798), Ҳетерорҳабдитис индиcа (ОҚ186761), Стеинернема фелтиае (ОҚ189902), Стеинернема cарпоcапсае (ОҚ189926), Ҳетерорҳабдитис мегидис (ОҚ189990), Стеинернема сcаптерисcи (ОҚ189992), Стеинернема сcарабаеи (ОҚ190051) энтомопатоген нематода турлари намуналарига кириш рақамлари олинган ва улар халқаро миқёсда нематода турларини аниқлаш ва филогениясини ўрганиш имконини берган.