Axmedov Alibek Bahodirovichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Yog‘li gepatoz negizida kechuvchi tish qattiq to‘qimasi nokarioz kasalliklarini tashxislash, davolash va profilaktikasi», ixtisoslik shifri: 14.00.21 – Stomatologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.3.DSc/Tib915.
Ilmiy maslahatchi: Olimov Siddiq Sharifovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Buxoro davlat tibbiyot instituti, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Rasmiy opponentlar: Xabibova Nazira Nasulloevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Shakoves Natal`ya Vyacheslavovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Murtazaev Saidmurod Saida’loevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Abuali ibni Sino nomidagi Tojikiston davlat tibbiyot universiteti (Tojikiston Respublikasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimasining nokaries kasalliklarini klinik-laborator baholash, tashxislash va davolashni takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor yog‘li gepatoz mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalari eroziv nuqsonlari hamda og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati deskvamatsiyalari bilan namoyon bo‘luvchi umumiy zararlanishlari asoslangan;
jigarning yog‘li gepatozi mavjud bo‘lgan bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i a’zolari va to‘qimalarida uchraydigan birgalikdagi shikastlanishlar (nokarioz kasalliklar, shilliq qavat o‘zgarishlari, parodontopatiyalar) kompleks klinik-laborator tahlil asosida o‘rganilib, mazkur holatlar bemorlarning stomatologik holatini baholash mezonlariga to‘liq javob bermasligini ko‘rsatuvchi dalillar ilmiy asoslangan;
ilk bor jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalarining nokarioz shikastlanishlari stomatologik simptomokompleks sifatida og‘iz suyuqligi biokimyoviy ko‘rsatkichlari (LDG, umumiy oqsil, ALT, IF, rN) hamda erkin yog‘ kislotalari miqdori va insulin rezistentlik holati bilan o‘zaro bog‘liqligini asoslash orqali tashxisiy mezonlar takomillashtirilgan;
jigar yog‘li gepatozi bo‘lgan bemorlarda nokarioz shikastlanishlar sohacidagi demineralizatsiya jarayonlarining kuchayishi, kalsiy-fosfor miqdorining kamayishi, ishqoriy fosfataza faolligi kamayishi, kal`siy-fosfor almashinuvini boshqaruvchi gormonlar va og‘iz suyuqligidagi aminokislotalar tarkibi o‘zgarishi aniqlangan;
yog‘li gepatoz mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalari nokarioz zararlanishlarining paydo bo‘lish ehtimolini oshiradigan xavf omillariga bog‘liq tashxislash, davolash hamda oldini olish algoritmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini amaliyotga tadbig‘i bo‘yicha 2025 yil 4 noyabrdagi 28/02 – son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor yog‘li gepatoz mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalari eroziv nuqsonlari hamda og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati deskvamatsiyalari bilan namoyon bo‘luvchi umumiy zararlanishlari asoslangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: yog‘li gepatoz mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalari eroziv jarayonlari bilan bir qatorda, og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati deskvamativ o‘zgarishlarining keng tarqalishi, asoratlarning klinik kechish xususiyatlari, asosiy kasallik negizida so‘lak bezlari distrofik o‘zgarishlari natijasi ekanligi izohlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Jizzax viloyat ixtisoslashtirilgan bolalar stomatologiya poliklinikasining 2025 yil avgustdagi 11/1-sonli hamda Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2025 yil 13 avgustdagi 24-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar yog‘li gepatoz negizida shakllanadigan stomatologik asoratlarni erta tashxislash imkonini bergan. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda asoratlarning oldini olish uchun xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: yog‘li gepatoz negizida shakllanadigan tish qattiq to‘qimalari nokarioz kasalliklari patogenezining aniq mexanizmlarini aniqlash imkonini beruvchi yangi zamonaviy diagnostika mezonlari hamda endotelial disfunksiya alomatlarini aniqlash yordamida ishlab chiqilganligi bir nafar bemor uchun sarflangan mablag‘ning 390000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatgan. Bu esa mablag‘ tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minlagan. Vaqt bo‘yicha iqtisodiy samara 62,5% ni tashkil qilgan. Xulosa: yog‘li gepatoz negizida shakllangan stomatologik asoratlar mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimasi nokarioz hamda og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati kasalliklarining tarqalishi, tuzilishi, klinikasi va kechish tabiati yog‘li gepatoz kechishi muddatiga va og‘irlik darajasiga bog‘liq. Yog‘li gepatoz bilan kasallanish davomiyligi 5 yildan 10 yilgacha bo‘lgan bemorlarda 1 yilgacha tashxisi qayta tasdiqlangan bemorlarga nisbatan stomatologik shikoyatlarning 4,3 baravar ko‘pligi kuzatilgan.
ikkinchi ilmiy yangilik: jigarning yog‘li gepatozi mavjud bo‘lgan bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i a’zolari va to‘qimalarida uchraydigan birgalikdagi shikastlanishlar (nokarioz kasalliklar, shilliq qavat o‘zgarishlari, parodontopatiyalar) kompleks klinik-laborator tahlil asosida o‘rganilib, mazkur holatlar bemorlarning stomatologik holatini baholash mezonlariga to‘liq javob bermasligini ko‘rsatuvchi dalillar ilmiy asoslangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: jigarning yog‘li gepatozi mavjud bo‘lgan bemorlarda nokaries kasalliklar, og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati o‘zgarishlari hamda parodontopatiyalarning kuzatilishi nafaqat jigar faoliyatiga bog‘liq laborator o‘zgarishlarga balki og‘iz bo‘shlig‘i gigienasiga ham bog‘liq ekanligi asoslangan; Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Samarqand viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2025 yil 31 iyuldagi 295-U-sonli hamda Xorazm viloyati bolalar stomatologiya poliklinikasining 2025 yil 2 avgustdagi 60-I-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda shakllangan stomatologik asoratlarni erta tashxislashga imkon bergan. Tavsiya etilgan tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda diagnostika usullarini tashkil qilish hamda etiopatogenetik davo uchun tavsiyalar ishlab chiqish uchun xizmat qilgan. Iqtisodiy samaradorligi: jigar yog‘li gepatozi fonida shakllangan nokarioz kasalliklari mavjud bemorlarda tavsiya etilayotgan klinik-laborator tekshirish usullari hamda ko‘rsatkichlarning dinamikadagi o‘zgarishlarini baholanishi orqali stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 93680 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatgan. Bu esa sarflanadigan mablag‘ning tejalishini hamda mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minlagan. Xulosa: jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlar og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklarini tashxislashning yangi diagnostik modelini ishlab chiqish bo‘yicha olingan natijalar bemorlarda turli ko‘rsatkichlarning stomatologik kasalliklarga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash imkonini bergan.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalarining nokarioz shikastlanishlari stomatologik simptomokompleks sifatida og‘iz suyuqligi biokimyoviy ko‘rsatkichlari (LDG, umumiy oqsil, ALT, IF, rN) hamda erkin yog‘ kislotalari miqdori va insulin rezistentlik holati bilan o‘zaro bog‘liqligini asoslash orqali tashxisiy mezonlar takomillashtirilgan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda stomatologik simptomokompleks sifatida tish qattiq to‘qimalarining nokarioz kasalliklari shakllanishida jigar faoliyatiga bog‘liq holda gepatotsit hujayralari membranalari o‘tkazuvchanligi oshishi natijasida qonda LDG, umumiy oqsil, ALT, IF va yog‘ kislotalari miqdorining hamda insulin rezistentligining oshishi, og‘iz suyuqligi rN ko‘rsatkichining kislotali tomonga siljishi tish qattiq to‘qimalari eroziv shikastlanishlariga olib kelishi asoslangan. Ushbu ko‘rsatkichlardan foydalanib, bemorlarda nokarioz kasalliklar kechishi va yakuni istiqbolini bashoratlashda tashxisiy hamda prognostik mezonlar sifatida foydalanish samaradorligi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Samarqand viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2025 yil 31 iyuldagi 295-U-sonli hamda Xorazm viloyati bolalar stomatologiya poliklinikasining 2025 yil 2 avgustdagi 60-I-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar biokimyoviy tahlil usullari bilan bir qatorda kompleks davolashni tashkillashtirish ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda asoratlarning oldini olish uchun xizmat qilgan. Iqtisodiy samaradorligi: jigar yog‘li gepatozi fonida shakllangan nokarioz kasalliklari mavjud bemorlarda tavsiya etilayotgan klinik-laborator tekshirish usullari hamda ko‘rsatkichlarning dinamikadagi o‘zgarishlarini baholanishi orqali stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 93680 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatgan. Bu esa, sarflanadigan mablag‘ning tejalishini hamda mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minlagan, vaqtni esa 5 kunga qisqartirgan. Xulosa: jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalarining nokarioz shikastlanishlarini og‘iz suyuqligi biokimyoviy ko‘rsatkichlari (LDG, umumiy oqsil, ALT, IF, rN) hamda erkin yog‘ kislotalari miqdori va insulin rezistentlik holati bilan o‘zaro bog‘liqligini asoslash orqali patogenetik jarayonni hamda etiopatogenetik davolash dinamikasini baholash imkoniyati asoslangan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: jigar yog‘li gepatozi bo‘lgan bemorlarda nokarioz shikastlanishlar sohacidagi demineralizatsiya jarayonlarining kuchayishi, kalsiy-fosfor miqdorining kamayishi, ishqoriy fosfataza faolligi kamayishi, kal`siy-fosfor almashinuvini boshqaruvchi gormonlar va og‘iz suyuqligidagi aminokislotalar tarkibi o‘zgarishi aniqlangan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: bemorlarda nokarioz shikastlanishlar organizmdagi mineral almashinuvning buzilishi jigar yog‘li gepatozi negizida shakllanishi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Jizzax viloyat ixtisoslashtirilgan bolalar stomatologiya poliklinikasining 2025 yil 1 avgustdagi 11/1-sonli hamda Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2025 yil 13 avgustdagi 24-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar yog‘li gepatoz negizida shakllanadigan mineral almashinuv buzilishlarini erta tashxislashga imkon bergan. Yuqoridagi tekshirish usullari ushbu kontingentdagi bemorlarda stomatologik yordamni tashkil qilish hamda asoratlarning oldini olish uchun xizmat qilgan. Iqtisodiy samaradorligi: yog‘li gepatoz negizida shakllanadigan tish qattiq to‘qimalari nokarioz kasalliklari patogenezining aniq mexanizmlarini aniqlash imkonini beruvchi mineral almashinuv manbalari hamda biriktiruvchi to‘qima shakllanishida ishtirok etuvchi aminokislotalar miqdorini aniqlash orqali ishlab chiqilgan iqtisodiy samaradorlik bir nafar bemor uchun sarflangan mablag‘ning 390000 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatgan. Bu esa mablag‘ tejalishi, mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minladi. Vaqt bo‘yicha iqtisodiy samara 62,5% ni tashkil qilgan. Xulosa: jigar yog‘li gepatozi mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalari demineralizatsiyasi kuchayishi, og‘iz suyuqligida kalsiy-fosfor miqdorining hamda ishqoriy fosfataza faolligining kamayishi, kal`siy-fosfor almashinuvini boshqaruvchi gormonlar va og‘iz suyuqligidagi biriktiruvchi to‘qima shakllanishida ishtirok etuvchi aminokislotalar tarkibining o‘zgarishi negizida tish qattiq to‘qimasi eroziyasi, ponasimon nuqsoni hamda patologik emirilish holatlari ortib borgan.
beshinchi ilmiy yangilik: yog‘li gepatoz mavjud bemorlarda tish qattiq to‘qimalari nokarioz zararlanishlarining paydo bo‘lish ehtimolini oshiradigan xavf omillariga bog‘liq tashxislash, davolash hamda oldini olish algoritmi ishlab chiqilgan; Ilmiy yangilikning ahamiyati: jigar yog‘li gepatozi negizida shakllangan tish qattiq to‘qimalari nokarioz zararlanishlarining klinik kechish xususiyatlari va laborator tahlil ko‘rsatkichlari orqali bemorlarni erta tashxislash hamda bashoratlash isbotlanganligi, kompleks etiopatogenetik davo-profilaktika algoritmining ilk bor tavsiya etilganligi va samaradorligi bilan izohlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Olingan ilmiy-amaliy ma’lumotlar Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2025 yil 13 avgustdagi 25-T-sonli hamda Qashqadaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2025 yil 30 iyuldagi 158ICh-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: olingan natijalar jigar yog‘li gepatozi negizida shakllangan nokarioz zararlanishlarni erta tashxislash bo‘yicha diagnostik model hamda davo-profilaktika algoritmi yaratish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: jigar yog‘li gepatozi fonida shakllangan nokarioz kasalliklari mavjud bemorlarda tavsiya etilayotgan klinik-laborator tekshirish usullari hamda ko‘rsatkichlarning dinamikadagi o‘zgarishlarini baholanishi orqali stomatologik tekshirish o‘tkazish jarayonida har bir bemorga sarflangan mablag‘ning 93680 so‘mgacha tejalishini ko‘rsatgan. Bu esa sarflanadigan mablag‘ning tejalishini hamda mukammallashtirilgan tashxislash jarayonini ta’minlagan. Xulosa: jigar yog‘li gepatozi negizida tish qattiq to‘qimasi nokaries kasalliklarini tashxislash, klinik-biokimyoviy tavsiflash, davolash va profilaktikasini ishlab chiqish tibbiy yordam sifatini oshirgan, diagnostika va davolashning yangi usullarini qo‘llash orqali kasallik keskinlashuvlarining kamayishi, bemorlarning hayot sifati yaxshilanishi va bemorlarning davolanish muddatlari qisqarishiga sabab bo‘lgan.
