Абдусаматова Ирода Илхамовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бурундан нафас олишни бузилишида аденотонзилляр тизим ўзгаришининг клиник-морфологик жиҳатлари (клиник-экспериментал тадқиқот)» 14.00.04 – Оториноларингология, 14.00.02 – Морфология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Tib3018.
Илмий раҳбар: Шамсиев Джахaнгир Фазлитдинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Тастанова Гулчехра Ештаевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06. 
Расмий оппонентлар: Добрецов Константин Григорьевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия), Расулов Хамидулла Абдуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Х.А.Яссавий номидаги Халқаро Қозоқ-турк университети. Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади:
бурун орқали нафас олиш бузилишларида аденотонзилляр тизимнинг морфологик жараёнлари ўзгаришларини ёшга қараб баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
3-14 ёшдаги болаларнинг конституционал хусусиятлари билан бурундан нафас олиш бузилиши фонида АТ тизимнинг патоморфологик ўзгаришларишлари ўртасида боғлиқлик ва АТ тизим гипертрофиясида МеС (62,5%) соматотип, сурункали риносинуситда МеМаС (56,5%) турдаги соматотип, бурун тўсиғи қийшиқлигида МиМеС (55,4%) соматотип устунлик қилиши аниқланган;
АТ тизим муртакларининг ҳужайралари популяциясининг морфологик мезонлари ва соматотип ўртасида статистик жиҳатдан ишончли корреляцион боғлиқликлар, макрофагал-моноцитар қатор ҳужайраларининг тарқалиш ҳусусиятлари лимфоид тўқима гиперплазиясини кучайишига олиб келиши исботланган;
экспериментал тадқиқот асосида кичик ёшдаги қўйларнинг АТ тизим муртакларида бирламчи ва иккиламчи, катта ёшдаги қўйларда эса дегенерацияланган фолликулларнинг мавжудлиги, давомли бурун орқали нафас олиш қийинлиги сабабли АТ тизим лимфоид тўқимасининг гиперплазияси келиб чиқиши морфологик жиҳатдан исботланган;
болаларда антропометрик параметрлар асосида соматотипик ва ёшга оид хусусиятларни аниқловчи прогностик мобил дастур ишлаб чиқилган, унга кўра болаларда соматотипни аниқлаш орқали АТ тизим гипертрофияси ва бурундан нафас олишни бузилишлари келиб чиқиш хавфи даражасини баҳолаш мезонлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 15 февралдаги 12-сонли йиғилиш баённомасига асосан, Илмий-тадқиқот ишлари натижаларни амалиётга тадбиғи бўйича хулосасига кўра (илмий янгиликларни бошқа соғлиқни сақлаш муассасаларига жорий этиш бўйича Тошкент вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 18 майдаги 164-сонли, Бухоро вилояти “S-Nur clinic” М.Ч.Ж. “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 19-майдаги 25-сонли буйруқлари):
биринчи илмий янгилик: 3-14 ёшдаги болаларнинг конституционал хусусиятлари билан бурундан нафас олиш бузилиши фонида АТ тизимнинг патоморфологик ўзгаришларишлари ўртасида боғлиқлик ва АТ тизим гипертрофиясида МеС (62,5%) соматотип, сурункали риносинуситда МеМаС (56,5%) турдаги соматотип, бурун тўсиғи қийшиқлигида МиМеС (55,4%) соматотип устунлик қилиши аниқланган; бу бўйича Тошкент вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 18 майдаги 164-сонли, Бухоро вилояти “S-Nur clinic” М.Ч.Ж. “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 19-майдаги 25-сонли буйруқлари асосида амалиётга жорий этилган; Ижтимоий самарадорлиги:    Бурундан нафас олиши бузилган болаларнинг соматометрик хусусиятлари таҳлил қилинганда, аденотонзилляр тизим муртаклари гипертрофияси бўлган болаларда кўпинча мезосомал тип устунлик қилса, бурун тўсиғи қийшиқлиги бор бўлган болаларда микромезосомал турдаги самототип, мезомакросомал турдаги соматотип сурункали риносинусит бўлган болаларда устунлик қилганлиги исботланган; Иқтисодий самарадорлиги: аденотонзилляр тизим патологияси бўлган болаларни ташхислашда ва кечимини мониторинг қилишда ўрта ҳисобда 550000 сўм сарфланса ҳамда доимий равишда 1 йилда 3 маротаба мониторинг қилишда ўртача 1100000 сўм сарф қилинади. Таклиф қилинган башоратлаш усули ёрдамида ортиқча мониторинг қилишга эҳтиёж камаяди, яъни анъавий тарзда 5 йилда 5500000 сўм сарф қилинса, таклиф қилинган усулда 5 йилда 2 маротаба (1100000 сўм) назорат қилинади. Бу эса ҳар бир боладан 4400000 сўм иқтисод қилиш имконини беради. Хулоса: аденотонзилляр тизим патологияси кечимини бемор болаларнинг соматотипларига кўра прогнозлашни қўллаш касалликни комплекс ташхислашда самарадорликни ошишига имкон берди.
иккинчи илмий янгилик: АТ тизим муртакларининг ҳужайралари популяциясининг морфологик мезонлари ва соматотип ўртасида статистик жиҳатдан ишончли корреляцион боғлиқликлар, макрофагал-моноцитар қатор ҳужайраларининг тарқалиш ҳусусиятлари лимфоид тўқима гиперплазиясини кучайишига олиб келиши исботланган. Натижалар Тошкент вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 18 майдаги 164-сонли, Бухоро вилояти “S-Nur clinic” М.Ч.Ж. “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 19-майдаги 25-сонли буйруқлари асосида мазкур шифохоналарнинг амалиётига жорий этилган; Ижтимоий самарадорлиги: бола ёшига қараб бурун орқали нафас олиш бузилишида муртаклардаги морфологик ўзгаришлар турлича кечиши яъни, кичик ёшдаги болаларда диффуз лимфоид тўқима кўпайиши, ўрта ёшдаги болаларда лимфоид тўқиманинг гипертрофияси ва иккиламчи фолликулалар кўпайиши кузатилса, 12–14 ёшда эса строманинг фиброзланиши туфайли лимфа тўқимаси ҳажми кичрайиши аниқланган, ҳамда ёши катта беморларда бурунхалқум муртаги инволюцияси кузатилиши исботланган; Иқтисодий самарадорлиги: аденотонзилляр тизим патологияси бўлган болаларни ташхислашда ва кечимини мониторинг қилишда ўрта ҳисобда 550000 сўм сарфланса ҳамда доимий равишда 1 йилда 3 маротаба мониторинг қилишда ўртача 1100000 сўм сарф қилинади. Таклиф қилинган башоратлаш усули ёрдамида ортиқча мониторинг қилишга эҳтиёж камаяди, яъни анъавий тарзда 5 йилда 5500000 сўм сарф қилинса, таклиф қилинган усулда 5 йилда 2 маротаба (1100000 сўм) назорат қилинади. Бу эса ҳар бир боладан 4400000 сўм иқтисод қилиш имконини беради. Хулоса: сурункали риносинусит ва бурун тўсиғи қийшайиши бўлган фонида аденотонзилляр тизим патологияси бўлган болаларни ёшга боғлиқ ҳолда касаллик кечимини аниқ баҳолаш касалликни эрта кечимини аниқлаш ва даволаш чораларини тўғри танлаш имконини беради.
учинчи илмий янгилик: экспериментал тадқиқот асосида кичик ёшдаги қўйларнинг АТ тизим муртакларида бирламчи ва иккиламчи, катта ёшдаги қўйларда эса дегенерацияланган фолликулларнинг мавжудлиги, давомли бурун орқали нафас олиш қийинлиги сабабли АТ тизим лимфоид тўқимасининг гиперплазияси келиб чиқиши морфологик жиҳатдан исботланган. Натижалар Тошкент вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 18 майдаги 164-сонли, Бухоро вилояти “S-Nur clinic” М.Ч.Ж. “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 19-майдаги 25-сонли буйруқлари асосида мазкур шифохоналарнинг амалиётига жорий этилган; Ижтимоий самарадорлиги: экспериментал ҳайвонлар (қўйлар)да барча аденотонзилляр тизимнинг муртаклари учраши ҳамда узоқ муддатли бурундан нафас олиш бузилганда ёшга боғлиқ ҳолда халқум ва танглай муртаклари гипертрофияси мавжудлиги тасдиқланган. Иқтисодий самарадорлиги: касалликни клиник кечиши ва башоратлаш самарадорлигига таъсир қилувчи омилларни ўрганиш асосида сарф-ҳаражатлар 1230000 сўмга иқтисод қилинди. Хулоса: аденотонзилляр тизим патологиясини ривожланиши, унинг клиник кечиши ва асоратларни келиб чиқишини олдини олиш давлат бюджети маблағларини 1230000 сўмга сарфланишини камайтиради;
тўртинчи илмий янгилик: болаларда антропометрик параметрлар асосида соматотипик ва ёшга оид хусусиятларни аниқловчи прогностик мобил дастур ишлаб чиқилган, унга кўра болаларда соматотипни аниқлаш орқали АТ тизим гипертрофияси ва бурундан нафас олишни бузилишлари келиб чиқиш хавфи даражасини баҳолаш мезонлари аниқланган. Натижалар Тошкент вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 18 майдаги 164-сонли, Бухоро вилояти “S-Nur clinic” М.Ч.Ж. “Оториноларингология” бўлими 2024-йил 19-майдаги 25-сонли буйруқлари асосида мазкур шифохоналарнинг амалиётига жорий этилган; Ижтимоий самарадорлиги: сурункали риносинусит бўлган болаларда аденотонзилляр тизим касалликлари нисбатан кўпроқ учраши ҳамда бурун орқали нафас олишнинг янада оғирлашишига сабаб бўлиши исботланган; Иқтисодий самарадорлиги: аденотонзилляр тизим патологиясини ташхислаш ҳамда башоратлашни таклиф қилинган усули ёрдамида давлат бюджетидан ҳар бир бемор учун ўртача харажатлар 824000 сўмга иқтисод қилинди, 1 йилда бу ўртача 1648000 сўм тежалишига имкон берди. Хулоса: турли сабабли бурундан нафас олиш бузилиши бўлган бемор болаларда аденотонзилляр муртаклардаги морфологик ўзгаришларни эрта баҳолаш ва комплекс текширувда соматометрик кўрсаткичларни инобатга олиш касалликни қайталанишини ва беморларни аденотонзилляр тизимини мониторинг қилишга ёрдам беради.