Erimbetova Elza Kudaynazarovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri: «Badiiy asar tilida obrazlilik kategoriyasining lingvistik xususiyatlari (ingliz va qoraqalpoq tillari misolida)», 10.00.06 – «Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik» (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.PhD/Fil810.
Ilmiy rahbarining F.I.Sh., ilmiy darajasi va unvoni: Xadjieva Dilbar Tadjimuratovna, filologiya fanlari nomzodi, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qoraqalpoq davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Qoraqalpoq davlat universiteti, PhD.03/2025.27.12.Fil.04.07.
Rasmiy opponentlarning F.I.Sh., ilmiy darajasi va unvoni: Teshaboeva Dilfuza Muminovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Xudaibergenov Azamat Abdikalikovich, filologiya fanlari doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot nomi: Urganch davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarda obrazlilik kategoriyasining lingvistik xususiyatlarini qiyosiy o‘rganishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
badiiy asarda sezgi obrazliligining shakllanishi va idrok etilishini izohlovchi kognitiv-stilistik interpretativ model va vazifasini tahlil qilish uchun kognitiv tilshunoslik va stilistikani birlashtirib, faqat til birliklari orqali emas, balki lingvistik ishora – kognitiv mexanizm va o‘quvchi idroki bosqichlari orqali stilistik tahlillari o‘zaro ta’sir qilishining yangi tizimi aniqlangan;
ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarida vizual va ta’m bilish obrazliliklarning tillararo, madaniyatlararo qiyosiy tadqiqi amalga oshirilib, rang nomlari va ta’mga oid leksik birliklar asosida shakllanadigan milliy-madaniy kognitiv prototiplar tizimining o‘ziga xosliklari ochib berilgan;
ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarda eshitish va hidga bog‘liq obrazliliklar tizimli ravishda o‘rganilib, qiyosiy lingvostilistik tahlili samarali tadqiq qilingan va eshitish va hidga bog‘liq tajribaning har ikki madaniyatda asosan assotsiativ va konseptual milliy adabiy an’analarga xos stilistik modellarga tayanishi isbotlangan;
ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarida taktil va kinestetik obrazliliklarning funksional va semantik xususiyatlari tahlili, tana sezgilari va harakatlarga oid obrazliliklarning shakllanishi kognitiv mexanizmlar (tajribaviy sxemalar, tana bilan bog‘liq konseptlar) va madaniy omillar bilan bog‘liq funksional-semantik xususiyatlari ilmiy asosda dalillangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Zamonaviy ingliz va qoraqalpoq yozuvchilarining badiiy asarlarida obrazlilik kategoriyasining lisoniy xususiyatlarini kognitiv nuqtai nazardan o‘rganish jarayonida olingan natijalar asosida:
badiiy asarda sezgi obrazliligining shakllanishi va idrok etilishini izohlovchi kognitiv-stilistik interpretativ model va vazifasini tahlil qilish uchun kognitiv tilshunoslik va stilistikani birlashtirib, faqat til birliklari orqali emas, balki lingvistik ishora – kognitiv mexanizm va o‘quvchi idroki bosqichlari orqali stilistik tahlillari o‘zaro ta’siriga oid xulosalardan Qoraqalpog‘iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyida foydalanilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi madaniy meros boshqarmasi Qoraqalpog‘iston Respublikasi tarixi va madaniyati davlat muzeyining 2024-yil 26-dekabrdagi 366-son ma’lumotnomasi). Natijada, muzeyning ingliz va qoraqalpoq xalqi madaniyatini badiiy asarlarda aks ettiruvchi ko‘rgazmalar, tayyorlangan ekspozisiya materiallarining boyitilishiga, saviyasining oshirilishiga erishilgan;
ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarida vizual va ta’m bilish obrazliliklarning tillararo, madaniyatlararo qiyosiy tadqiqi amalga oshirilib, rang nomlari va ta’mga oid leksik birliklar asosida shakllanadigan milliy-madaniy kognitiv prototiplar tizimining o‘ziga xosliklariga doir xulosalardan Qoraqalpog‘iston Respublikasi teleradiokompaniyasi tomonidan tayyorlangan 2024-yil 20-noyabr kuni efirga uzatilgan “Qoraqalpog‘iston” telekanalining “Til boyligi – el boyligi” ko‘rsatuvi va radiokanalning “Tilga e’tibor – elga e’tibor” eshittirishi ssenariysini tayyorlashda foydalanilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi teleradiokompaniyasining 2024-yil 21-noyabrdagi 05-22/506-son ma’lumotnomasi). Natijada, ingliz va qoraqalpoq tillaridagi zamonaviy badiiy asarlarida vizual obrazliliklarning tillararo va madaniyatlararo qiyoslanishi, rangli atamalarning qo‘llanilishiga alohida e’tibor berilib, milliy-madaniy xususiyatlarni xalqqa tushuntirish asosida yosh avlodning badiiy asarlarga bo‘lgan qiziqishini yanada oshirishga erishilgan;
ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarda eshitish va hidga bog‘liq obrazliliklar tizimli ravishda o‘rganilib, qiyosiy lingvostilistik tahlili samarali tadqiq qilingan va eshitish va hidga bog‘liq tajribaning har ikki madaniyatda asosan assotsiativ va konseptual milliy adabiy an’analarga xos stilistik modellarga tayanishi haqidagi ilmiy-nazariy xulosalardan Qoraqalpoq davlat universitetida 2024-yildan 2025-yil mart oyigacha amalga oshirilgan AL-662204393-son “Qoraqalpog‘iston folklorshunoslik antologiyasini yaratish” nomli amaliy tadqiqot loyihasini amalga oshirishda foydalanilgan (Qoraqalpoq davlat universitetining 2025-yil 4-sentyabrdagi 01-21-04/2728-son ma’lumotnomasi). Natijada, amaliy loyiha doirasida tayyorlangan materiallarning ingliz va qoraqalpoq badiiy asarlarining obrazlilik yaratishdagi xususiyatlari haqidagi nazariy materiallar bilan boyitilishiga, ishning ilmiy darajasi oshishiga erishilgan;
ingliz va qoraqalpoq tillaridagi badiiy asarlarida taktil va kinestetik obrazliliklarning funksional va semantik xususiyatlari tahlili, tana sezgilari va harakatlarga oid obrazliliklarning shakllanishi kognitiv mexanizmlar (tajribaviy sxemalar, tana bilan bog‘liq konseptlar) va madaniy omillar bilan bog‘liq funksional-semantik xususiyatlariga asoslangan xulosalardan Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qoraqalpog‘iston Yozuvchilar uyushmasining yosh shoirlarini malakasini oshirishda, turli to‘garaklar, seminarlar va mahorat darslarini o‘tkazishda qo‘llanilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qoraqalpog‘iston Yozuvchilar uyushmasining 2025-yil 19-sentyabrdagi 75-son ma’lumotnomasi). Natijada, yosh yozuvchilarning asarlarida taktil va kinestetik obrazliliklarning to‘liq tahlilini, jismoniy his-tuyg‘ular va harakatlarning tasviriy ko‘rinishlarini ajratib ko‘rsatdi, ularni kognitiv va madaniy qarashlar yordamida muhokama qilish mahoratiga ega bo‘lgan.