Мамасолиев Шохрухбек Мамарасул ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Жинсга боғлиқ метаболик синдромли ёшларда уйқунинг бузилиш хусусиятлари»; 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Tib4568.
Илмий раҳбар: Артикова Мавлюда Абдурахмановна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02
Расмий оппонентлар: Джурабекова Азиза Тахировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Бахадирова Муниса Анваровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Иваново давлат тиббиёт академияси (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: метаболик синдромли ёшларда уйқу бузилишининг жинсга кўра ўзаро боғлиқлигини ўрганиш ва даволаш самарадорлигини оптималлаштириш.
III . Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
метаболик синдромли ёшларда жинсий фарқларни ҳисобга олган ҳолда, уйқу бузилишининг фенотиплари таснифланди. Бунда аёлларда инсомник фенотип устун экани, эркакларда эса аралаш фенотип етакчи экани комплекс тарзда асосланган;
ёшларда жинсга боғлиқ бўлган уйқу бузилишининг турли фенотиплари билан ассоцирланган гормонал-метаболик лаборатор кўрсаткичлар таҳлил қилиниб, инсомник фенотипли аёлларда кортизол, лептин ва инсулин резистентлигининг аҳамиятли ошиши, аралаш фенотипли эркакларда эса инсулин резистентлик ва кортизол даражасининг кўтарилиши, аммо мелатонин миқдорининг пасайиши исботланган;
полисомнографиянинг асосий инструментал башоратчилари, юрак ритми вариабеллиги ва суткалик қон босимини мониторинги, гендерли хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда уйқу бузилиши фенотипларига характерли бўлган ташхисот жиҳатдан аҳамиятли комбинациялари, жумладан аёлларда юрак ритми вариабеллигининг кескин пасайиши билан кечувчи инсомния, эркакларда эса автоном регуляциянинг бузилиши, артериал босимнинг циркадли профили аралаш фенотипнинг асосий инструментал биомаркёри сифатида баҳоланган;
уйқу бузилишининг маълум фенотипларини башоратловчи ҳисоблаш модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. «Жинсга боғлиқ метаболик синдромли ёшларда уйқунинг бузилиш хусусиятлари» мавзусидаги илмий янгиликни бошқа соғлиқни сақлаш муассасаларига жорий этиш бўйича:
Биринчи илмий янгилик: метаболик синдромли ёшларда жинсий фарқларни ҳисобга олган ҳолда, уйқу бузилишининг фенотиплари таснифланди. Бунда аёлларда инсомник фенотип устун экани, эркакларда эса аралаш фенотип етакчи экани комплекс тарзда асосланганлиги бўйича «Жинсга боғлиқ ҳолда метаболик синдромли ёш беморларда уйқу бузилишининг маълум бир фенотипини олдини олиш ва даволаш усули» услубий тавсиянома тайёрланган (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 2025 йил 30 майдаги 25m/136-сон қарори билан тасдиқланган).Тавсиянома Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Андижон филиалининг неврология бўлимида (2025 йил 10 июлдаги 169-сонли буйруқ) ва Андижон туман тиббиёт бирлашмасининг неврология бўлимига (2025 йил 10 майдаги 69-сонли буйруқ) жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник Кенгашнинг 2025 йил 07 октябрдаги 26/19-сонли хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: жинсни ҳисобга олган ҳолда фенотипни шахсийлаштирилган баҳолаш: уйқу бузилишларининг оғир шакллари хавфини ўз вақтида аниқлашга кўмаклашади, бу эса меҳнатга лаёқатли ёшлардa юрак-қон томир ва метаболик асоратлар ривожланиш эҳтимолини камайтиради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагича аниқланади: стандарт фармакотерапия билан таққослаганда давлат малағларининг 52%га тежалиши - ҳар бир пациентга 826 000 сўм кам маблағ сарфланади. Хулоса: аралашувларни дифференциацияланган танлаш даволашнинг самарадорлигини оширади, тикланишни тезлаштиради ва симптомларнининг сурункалилашувини минималлаштиради, бу инсонларнинг ижтимоий фаоллигига, ишчанлик қобилиятига ва психоэмоционал ҳолатига тўғридан-тўғри таъсир қилади.
Иккинчи илмий янгилик: ёшларда жинсга боғлиқ бўлган уйқу бузилишининг турли фенотиплари билан ассоцирланган гормонал-метаболик лаборатор кўрсаткичлар таҳлил қилиниб, инсомник фенотипли аёлларда кортизол, лептин ва инсулин резистентлигининг аҳамиятли ошиши, аралаш фенотипли эркакларда эса инсулин резистентлик ва кортизол даражасининг кўтарилиши, аммо мелатонин миқдорининг пасайиши исботланганлиги бўйича «Жинсга боғлиқ ҳолда метаболик синдромли ёш беморларда уйқу бузилишининг маълум бир фенотипини олдини олиш ва даволаш усули» услубий тавсиянома тайёрланган (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 2025 йил 30 майдаги 25m/136-сон қарори билан тасдиқланган).Тавсиянома Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Андижон филиалининг неврология бўлимида 2025 йил 10 июлдаги 169-сонли буйруғи асосида ва Андижон туман тиббиёт бирлашмасининг неврология бўлимига 2025 йил 10 майдаги 69-сонли буйруғи асосида жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник 2025 йил 07 октябрдаги 26/19-сонли хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: жинсга хос гормонал - метаболик профилларнинг аниқланиши уйқунинг оғир бузилишлари ва у билан боғлиқ асоратларнинг клиник намоён бўлишидан анча олдин, хавф гуруҳларини аниқлаш имконини бериши билан изоҳланган. Бу турмуш тарзини, парҳезни ва жисмоний фаолликни оптималлаштиришни ўз ичига олган мақсадли профилактика имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагича аниқланади: стандарт фармакотерапия билан таққослаганда давлат малағларининг 52%га тежалиши - ҳар бир пациентга 826 000 сўм кам маблағ сарфланади. Хулоса: гормонал ва метаболик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда даволаш стратегиясини индивидуаллаштириш аралашувлар самарадорлигини оширади. Бундай ёндашув клиник яхшиланишга тезроқ эришиш, дори воситалари дозаларини камайтириш ва ножўя таъсирлар хавфини камайтириш имконини беради.
Учинчи илмий янгилик: полисомнографиянинг асосий инструментал башоратчилари, юрак ритми вариабеллиги ва полисомнографиянинг асосий инструментал башоратчилари, юрак ритми вариабеллиги ва суткалик қон босимини мониторинги, гендерли хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда уйқу бузилиши фенотипларига характерли бўлган ташхисот жиҳатдан аҳамиятли комбинациялари, жумладан аёлларда юрак ритми вариабеллигининг кескин пасайиши билан кечувчи инсомния, эркакларда эса автоном регуляциянинг бузилиши, артериал босимнинг циркадли профили аралаш фенотипнинг асосий инструментал биомаркёри сифатида баҳоланганлиги бўйича «Жинсга боғлиқ ҳолда метаболик синдромли ёш беморларда уйқу бузилишининг маълум бир фенотипини олдини олиш ва даволаш усули» услубий тавсиянома тайёрланган (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 2025 йил 30 майдаги 25m/136-сон қарори билан тасдиқланган). Тавсиянома Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Андижон филиалининг неврология бўлимида 2025 йил 10 июлдаги 169-сонли буйруғи асосида ва Андижон туман тиббиёт бирлашмасининг неврология бўлимига 2025 йил 10 майдаги 69-сонли буйруғи асосида жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник Кенгашнинг 2025 йил 07 октябрдаги 26/19-сонли хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: уйқу бузилишининг ҳар бир фенотипи учун асосий инструментал башоратчиларни ва уларнинг ташхисот жиҳатидан аҳамиятли комбинацияларини гендерли хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда аниқлаш аҳамиятли ижтимоий салоҳиятга эга, чунки у клиник амалиётда аниқроқ ва манзилли ташхисотни таъминлайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат стандарт фармакотерапия билан таққослаганда давлат малағларининг 52%га тежалиши - ҳар бир пациентга 826 000 сўм кам маблағ сарфланади. Хулоса: тадқиқот натижаларининг гендерли- йўналтирилган талқин қилиш терапевтик стратегияларни танлаш самарадорлигини оширади, ва мос равишда яққол ифодаланган клиник яхшиланишга, қайталанишларнинг пасайишига ва уйқу бузилишининг сурункалилашувининг камайишига эришилади.
Тўртинчи илмий янгилик: уйқу бузилишининг маълум фенотипларини башоратловчи ҳисоблаш модели ишлаб чиқилганлиги бўйича «Жинсга боғлиқ ҳолда метаболик синдромли ёш беморларда уйқу бузилишининг маълум бир фенотипини олдини олиш ва даволаш усули» услубий тавсиянома тайёрланган (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 2025 йил 30 майдаги 25m/136-сон қарори билан тасдиқланган). Тавсиянома Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Андижон филиалининг неврология бўлимида 2025 йил 10 июлдаги 169-сонли буйруғи асосида ва Андижон туман тиббиёт бирлашмасининг неврология бўлимига 2025 йил 10 майдаги 69-сонли буйруғи асосида жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник Кенгашнинг 2025 йил 07 октябрдаги 26/19-сонли хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: модел скрининг босқичидаёқ конкрет беморда уйқу бузилишининг конкрет фенотипи эҳтимолини аниқлаш имконини беради. Бу уйқу ва метаболик бузилишларнинг прогрессияланишини ўз вақтида олдини олиб мақсадли равишда профилактика қилиш имкониятини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагича аниқланади: стандарт фармакотерапия билан таққослаганда маблағларнинг 52%га тежалиши - ҳар бир пациентга 826 000 сўм кам маблағ сарфланади. Хулоса: моделда жинсий мутаносибликни ҳисобга олиш эркаклар ва аёлларнинг физиологик, гормонал ва хулқ-атвор хусусиятларига мослаштирилган энг самарали даволаш схемаларини танлаш имконини беради. Бундай ёндашув аралашувларнинг натижадорлигини оширади, даволаниш муддатларини қисқартиради ва рецедивлар хавфини камайтиради.
