Ғаффорова Висола Фурқатовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Болаларда фебрил тутқаноқнинг клиник нейрофизиологик, нейроиммунологик хусусиятлари, профилактик чораларини оптималлаштириш” 14.00.13–Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.DSc/Tib950.
Илмий маслаҳатчи: Ходжиева Дилбар Таджиевна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02.
Расмий оппонентлар: Джурабекова Азиза Тохировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Омонова Умида Тўлқиновна, тиббиёт фанлари доктори, доцент;  Алиқулова Нигора Абдуқадировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Жанубий Қозоғистон тиббиёт академияси
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: фебрил тутқаноқларнинг клиник, нейрофизиологик ва иммуно-биокҳимик хусусиятларини аниқлаш, эпилепсияга ўтиш хавфини белгилайдиган маркерларнинг аҳамиятини баҳолаш орқали фебрил тутқаноқларнинг эрта ташхислаш, прогнозлаш, профилактикасини оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
фебрил тутқаноқнинг хавф омиллари сифатида ирсий мойиллик, перинатал даврда марказий асаб тизимига етказилган шикастланишлар, эрта ёшда кузатилган нейроинфексиялар, бош миянинг структура ўзгаришлари ҳамда нейроиммунологик дисбаланс ҳолатлари аниқланди ва уларнинг афебрил тутқаноқларга трансформатсияланиш эҳтимолини прогноз қилишда юқори диагностик ва прогностик аҳамиятга эга эканлиги илмий жиҳатдан асосланган;
фебрил тутқаноқлар патогенезида NLRP3-инфламмасома тизимининг фаоллашуви ва унинг ситокин каскадидаги (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) аҳамияти комплекс баҳоланиб, уларнинг хуруж оғирлиги, клиник намоён бўлиш шакллари ва фебрил тутқаноқлардан кейин эпилепсия ривожланиш хавфи билан боғлиқлиги илмий жиҳатдан исботланган;
ЭЭГда 6–12 ойликларда фон ритм 3–5 Hz, тутқаноқ давомийлиги қисқа ва субклиник активлик минимал, 1–5 ёшда фон ритм ва давомийлик ортиб, субклиник активлик ўсади; 5–7 ёшда (эпилепсияли болалар) фон ритм 8–9 Hz, тутқаноқ давомийлиги энг узоқ, ЭЭГ уйғунлиги паст ва субклиник активлик энг юқори бўлиши орқали фебрил тутқаноқдан эпилепсияга ўтиш хавфини прогнозлаш учун объектив мезон эканлиги аниқланган;
ЭЭГ, видео-ЭЭГ мониторинг билан нейроиммунологик биомаркерлар (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) ўртасидаги коррелятсион боғлиқлик фебрил тутқаноқларнинг эрта ташхислаш ва эпилепсияга ўтиш эҳтимолини башоратловчи мезонлари эканлиги исботланган;
фебрил тутқаноқлар рецидивлари ва уларнинг эпилепсияга ўтишини олдини олишга қаратилган нейрофизиологик ва нейроиммунологик маълумотларни интеграция қилган ҳолда профилактик-диагностик босқичли алгоритм ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Фебрил тутқаноқли болаларда клиник-неврологик, нейрофизиологик ва нейроиммунологик текширувлар ва уларни эрта ташхисот жиҳатларини баҳолаш натижасида олинган илмий хулосалар асосида:
биринчи илмий янгилик. фебрил тутқаноқнинг хавф омиллари сифатида ирсий мойиллик, перинатал даврда марказий асаб тизимига етказилган шикастланишлар, эрта ёшда кузатилган нейроинфексиялар, бош миянинг структура ўзгаришлари ҳамда нейроиммунологик дисбаланс ҳолатлари аниқланди ва уларнинг афебрил тутқаноқларга трансформатсияланиш эҳтимолини прогноз қилишда юқори диагностик ва прогностик аҳамиятга эга эканлиги илмий жиҳатдан асосланганлиги “Болалардаги фебрил тутқаноқларни такомиллаштириш усуллари” деб номланган услубий тавсиянома  (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 28 февралдаги 25-м/035-сон билан маълумотномаси) билан тасдикланган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Когон шаҳар тиббиёт бисрлашмаси (27.03.2025йил №861-2-208-ТБ/2025-сон); Қашқадарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ( 29.03.2025 йил № 83); Навоий шаҳар тиббиёт бирлашмаси (21.04.2025 йил №620-5-79-ДОП/2025-сон) амалиётига тадбиқ этилди.(Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07 июлдаги 21/45-сонли хулосаси олинган.). Ижтимоий самарадорлиги: фебрил тутқаноқларда ирсий мойиллик, перинатал даврда марказий асаб тизими шикастланишлари, эрта ёшдаги нейроинфекциялар ва бош мия структура ўзгаришларини эрта аниқлаш болаларда афебрил тутқаноқлар ва эпилепсия ривожланиш хавфини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: фебрил тутқаноқ мавжуд бемор болаларнинг мурожаатлари қисқариши ва стационар даволаниш кўрсатмаси камайтирилгани ҳисобидан, ҳар бир бемор учун сарфланадиган бюджет харажатлари ўртача 1700000 сўмгача иқтисод қилинган. Хулоса: фебрил тутқаноқли болаларда юқори хавфли гуруҳларни эрта аниқлаш орқали хуруж рецидивлари ва узоқ муддатли неврологик асоратлар камайтирилиб, ногиронликка олиб келувчи ҳолатлар олди олиниши ҳисобидан реанимация ва стационарда даволаниш давомийлиги қисқариш орқали соғлиқни сақлаш тизими харажатлари сезиларли даражада қисқаради.
иккинчи илмий янгилик. фебрил тутқаноқлар патогенезида NLRP3-инфламмасома тизимининг фаоллашуви ва унинг ситокин каскадидаги (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) аҳамияти комплекс баҳоланиб, уларнинг хуруж оғирлиги, клиник намоён бўлиш шакллари ва фебрил тутқаноқлардан кейин эпилепсия ривожланиш хавфи билан боғлиқлиги илмий жиҳатдан исботланганлиги “Болалардаги фебрил тутқаноқларнинг клиник-нейрофизиологик ва нейроиммунологик жиҳатлари” деб номланган услубий тавсиянома (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 28 февралдаги 25-м/044-сон маълумотномаси) билан тасдикланган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Когон шаҳар тиббиёт бисрлашмаси (27.03.2025йил №861-2-208-ТБ/2025-сон); Қашқадарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ( 29.03.2025 йил № 83); Навоий шаҳар тиббиёт бирлашмаси (21.04.2025 йил №620-5-79-ДОП/2025-сон) амалиётига тадбиқ этилди.(Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07 июлдаги 21/45-сонли хулосаси олинган.). Ижтимоий самарадорлиги: NLRP3-инфламмасома тизими фаоллашувининг роли ва унинг ситокин каскади (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) билан боғлиқлиги болаларда фебрил тутқаноқларнинг иммун-инфламматор механизмларини юқори хавфли гуруҳларни эрта аниқлаб, улар ўртасидаги коррелятсион боғлиқликлар асосланиб, эрта прогнозлаш ва профилактик чора-тадбирлар ишлаб чиқилган. Иқтисодий самарадорлиги: клиник симптомлар ва биокимёвий лаборатор таҳлил кўрсаткичлари эрта аниқланган фебрил тутқаноқ мавжуд болаларнинг амбулатор мурожаати ўртача 3 мартага, мутахассис кўриги ва стандарт бўйича бажариладиган бошқа лаборатор таҳлиллар сони 2 мартага қисқариши ҳисобидан ҳар бир бемор учун 1200000 сўм, шунингдек, бюджетдан ташқари харажатлар сифатида 500000 сўм миқдордаги маблағ тежалишига эришилган. Хулоса: амалиётда фебрил тутқаноқ мавжуд болаларнинг амбулатор мурожаатлари ва лаборатор текширувлари сонини камайтириш орқали ҳар бир бемор учун бюджет харажатларини тежаш имконини берди, шу тариқа соғлиқни сақлаш тизимида иқтисодий самарадорликка эришилди.
учинчи илмий янгилик. ЭЭГда 6–12 ойликларда фон ритм 3–5 Hz, тутқаноқ давомийлиги қисқа ва субклиник активлик минимал, 1–5 ёшда фон ритм ва давомийлик ортиб, субклиник активлик ўсади; 5–7 ёшда (эпилепсияли болалар) фон ритм 8–9 Hz, тутқаноқ давомийлиги энг узоқ, ЭЭГ уйғунлиги паст ва субклиник активлик энг юқори бўлиши орқали фебрил тутқаноқдан эпилепсияга ўтиш хавфини прогнозлаш учун объектив мезон эканлиги аниқланганлиги “Болалардаги фебрил тутқаноқларнинг клиник-нейрофизиологик ва нейроиммунологик жиҳатлари” деб номланган услубий тавсиянома (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 28 февралдаги 25-м/044-сон маълумотномаси) билан тасдикланган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Когон шаҳар тиббиёт бисрлашмаси (27.03.2025йил №861-2-208-ТБ/2025-сон); Қашқадарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ( 29.03.2025 йил № 83); Навоий шаҳар тиббиёт бирлашмаси (21.04.2025 йил №620-5-79-ДОП/2025-сон) амалиётига тадбиқ этилди.(Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07 июлдаги 21/45-сонли хулосаси олинган.). Ижтимоий самарадорлиги: Мазкур усул юқори хавф гуруҳига мансуб болаларни эрта диагностика қилиш, эпилепсия ривожланишининг олдини олиш, неврологик асоратларни  камайтириш, ногиронликка олиб келувчи ҳолатларнинг олдини олиш, ҳамда оилалар ва соғлиқни сақлаш тизими учун ижтимоий фойдани ошириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: ЭЭГ кўрсаткичларига  асосланиб, неврологик етишмовчилик ривожланиш даражаси аниқланганда беморларнинг амбулатор мурожаати 3 мартага камаяди, мутахассис кўриги ва стандарт бўйича бажариладиган бошқа лаборатор таҳлиллар сони 2 мартага қисқариши ҳисобидан ҳар бир нафар беморга бюджет ҳисобидан 554000 сўм, бюджетдан ташқари 292000 сўм миқдордаги харажат иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: ЭЭГмаълумотлари ва нейроиммунологик биомаркерлар ўртасидаги коррелятсион муносабатларни аниқлаш асосида ишлаб чиқилган лаборатор мезонлардан фойдаланиб эрта ташхислаш ҳисобидан бюджет харажатларини тежаш имконини берган.
тўртинчи илмий янгилик. ЭЭГ, видео-ЭЭГ мониторинг билан нейроиммунологик биомаркерлар (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) ўртасидаги коррелятсион боғлиқлик фебрил тутқаноқларнинг эрта ташхислаш ва эпилепсияга ўтиш эҳтимолини башоратловчи мезонлари эканлиги исботланганлиги “Болалардаги фебрил тутқаноқларнинг клиник-нейрофизиологик ва нейроиммунологик жиҳатлари” деб номланган услубий тавсиянома (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 28 февралдаги 25-м/044-сон маълумотномаси) билан тасдикланган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Когон шаҳар тиббиёт бисрлашмаси (27.03.2025йил №861-2-208-ТБ/2025-сон); Қашқадарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ( 29.03.2025 йил № 83); Навоий шаҳар тиббиёт бирлашмаси (21.04.2025 йил №620-5-79-ДОП/2025-сон) амалиётига тадбиқ этилди.(Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07 июлдаги 21/45-сонли хулосаси олинган.). Ижтимоий самарадорлиги: ЭЭГ ва видео-ЭЭГ мониторинг кўрсаткичлари ҳамда нейроиммунологик биомаркерлар (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) орасидаги коррелятсион боғлиқликни аниқлаш фебрил тутқаноқларни эрта ташхислаш ва эпилепсияга ўтиш хавфини башорат қилишда самарали мезонлардан фойдаланган ҳолда болаларда эпилепсия ва неврологик асоратларнинг олдини олишга, соғлиқни сақлаш тизимида профилактик чора-тадбирларни самарали йўналтириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: қуйидагилардан иборат: фебрил тутқаноқлар ривожланиш хавфини баҳолаш учун таклиф этилган ЭЭГ ва видео-ЭЭГ мониторинг кўрсаткичлари ҳамда нейроиммунологик биомаркерлар (ИЛ-1β, ИЛ-1Rа) орқали юқори хавфли болалар эрта аниқланиб, профилактик алгоритм қўлланилиши ҳисобидан амбулатор мурожаатлар ва лаборатор текширувлар сони 3 баробарга камайиб, ҳар бир бемор учун бюджет харажатлари 1200000 сўм ва бюджетдан ташқари харажатлар 400000 сўм миқдорида иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: таклиф этилган клиник-иммунологик маркерлар тизими ва интеграл баҳолаш модели фебрил тутқаноқларнинг ривожланиш хавфини барвақт аниқлаш ва профилактика қилиш имконини бериб, бу эса ўз навбатида ногиронлик кўрсаткичларининг пасайиши, профилактик тадбирлар самарадорлигининг ошиши ҳисобидан иқтисод қилиш имконини берган.
бешинчи илмий янгилик: фебрил тутқаноқлар рецидивлари ва уларнинг эпилепсияга ўтишини олдини олишга қаратилган нейрофизиологик ва нейроиммунологик маълумотларни интеграция қилган ҳолда профилактик-диагностик босқичли алгоритм ишлаб чиқилганлиги “Методы оптимизации мер профилактики фебрельных судорог у детей” деб номланган услубий тавсиянома (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 28 февралдаги 25-м/035-сон билан маълумотномаси) билан тасдикланган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Когон шаҳар тиббиёт бисрлашмаси (27.03.2025йил №861-2-208-ТБ/2025-сон); Қашқадарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази ( 29.03.2025 йил № 83); Навоий шаҳар тиббиёт бирлашмаси (21.04.2025 йил №620-5-79-ДОП/2025-сон) амалиётига тадбиқ этилди.(Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07 июлдаги 21/45-сонли хулосаси олинган.) Ижтимоий самарадорлиги: фебрил тутқаноқлар рецидивлари ва уларнинг эпилепсияга ўтишини олдини олишга қаратилган профилактик-диагностик алгоритм асосида клиник, нейрофизиологик ва нейроиммунологик маълумотларни интеграция қилган ҳолда амалиётда қўллаш орқали ногиронлик кўрсаткичларининг пасайиши ва профилактик тадбирларнинг самарадорлиги ортишига эришилган. Иқтисодий самарадорлиги: фебрил тутқаноқларни ва эпилепсияга ўтиш хавфини эрта ташхислашда замонавий технологиялардан фойдаланиш натижасида кузатилиши мумкин бўлган асоратларни олдини олиш ҳисобига беморларнинг реаниматсион ва стационар харажатларидан ҳар бир бемор учун бюджет маблағлари ҳисобидан 1340000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 720000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: профилактик-диагностик алгоритмни клиник, нейрофизиологик ва нейроиммунологик маълумотлар билан интеграция қилган ҳолда амалиётда қўллаш орқали фебрил тутқаноқлар рецидивлари ва эпилепсияга ўтишини олдини олиш имконини берди.