Ахмедова Шаходат Махмутовна
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Инглиз ва ўзбек тилларида шифо консептига оид лексик-бирликларнинг лингвомаданий таҳлили”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Fil3465.
Илмий раҳбар: Худайқулов Абдулла Эшқуватович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Термиз давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Наманган давлат университети, PhD. 03/2025.27.12.Fil.22.04.
Расмий оппонентлар: Абдувалиев Махамаджон Арабович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Ганиева Гулнозахон Захировна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: Назарий ва амалий аҳамиятга эга.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларидаги шифо консептини ифодаловчи лексик бирликларнинг лингвомаданий хусусиятларини чоғиштирма асосда ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инглиз ва ўзбек тилларида шифо консептига оид лексик-бирликларнинг лингвомаданий хусусияти тилни ишлатувчи миллат маданияти, мафкураси билан шартланганлиги ва мазкур лисоний бирликлар фразеологизмлар, паремалар, афоризм ва ҳикматли сўзлар орқали ифодаланиши асосланган;
чоғиштирилаётган тиллардаги ҳеалинг/шифо консептуал майдони негизидаги даволаш тушунчасини билдирувчи, шахс номлари, дори номлари, тиббиётга оид ўрин-жой номлари каби семантик субмайдонлар доминант компонент (ядро) атрофида бирлашувчи иккиламчи (периферик) элементлар қўлланишини воқелантирувчи куч эканлиги аниқланган;
ҳар иккала тил ҳеалинг/шифо консептининг иллнесс/касаллик, ҳеалтҳ/соғлик, патиент/бемор доcтор/шифокор, медиcине/дори каби лексик-семантик майдони инсонпарварлик, профессионализм, фидойилик, беморга ғамхўрлик қилиш, тасалли бериш, юксак ахлоқ, меҳр-оқибат, олижаноблик каби инсоний фазилатларга оид консептлар негизида воқеланиши далилланган;
инглиз ва ўзбек тиллари ҳеалинг/шифо консептуал майдонида инсон когнитив ва маданий-лисоний фаолиятининг вербаллашуви натижасида юзага келадиган соматизмлар, антропонимлар, топонимлар, эпонимлар, мифонимлар, колоронимлар, зоонимлар, фитонимлар, рнитонимлар лексик-семантик аспектда полисемия, омонимия, синонимия қонуниятлари доирасида мантиқий қиймат касб этиши исботланган.
инглиз маданиятидаги “очиқлик” тамойили, персонализм руҳияти касалликни аниқлаган шахс ўз фамилиясини тарихда қолдиришга бўлган интилиши миллий-эпонимик характердаги тиббиётга оид лексик бирликларнинг яратилишига туртки бўлса, ўзбек маданиятидаги камтарлик, сабр-тоқат, антиегоистик каби хусусиятларнинг юқорилиги кишилар орасида мақсад сари чидам билан интилиш, машаққатли дамларда бардошли бўлиш каби ижобий хислатларнинг изчил шаклланишидаги устиворлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Инглиз ва ўзбек тилларидаги шифо консептига оид лексик-бирликларнинг лингвомаданий таҳлили юзасидан олинган илмий натижалар асосида:
инглиз ва ўзбек тилларида шифо консептига оид лексик-бирликларнинг лингвомаданий хусусияти тилни ишлатувчи миллат маданияти, мафкураси билан шартланганлиги ва мазкур лисоний бирликлар фразеологизмлар, паремалар, афоризм ва ҳикматли сўзлар орқали ифодаланишига оид назарий хулосаларидан Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетида 2021-2022 йилларда бажарилган АЛ – 412104512 рақамли “Ўзбекистоннинг географик обектлари учун кўп тилдаги электрон луғат яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетининг 2024-йил 2-февралдаги №04/83-сон маълумотномаси). Натижада лойида доирасида яратилган адабиётлар, тарқатма материаллар илмий-назарий манбалар билан бойитилган;
қиёсланаётган тиллардаги ҳеалинг/шифо консептуал майдони негизидаги даволаш тушунчасини билдирувчи, шахс номлари, дори номлари, тиббиётга оид ўрин-жой номлари каби семантик субмайдонлар доминант компонент (ядро) атрофида бирлашувчи иккиламчи (периферик) элементлар қўлланишини воқелантирувчи куч эканлигига доир илмий-назарий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган Ф3-201912258 “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2023-йил 4-декабрдаги №01/4-2590-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа илмий далиллар билан бойитилган, хусусан, инглиз ва ўзбек тилларидаги электрон платформани яратишда тиббиётга оид лексик бирликларнинг ўзига хос жиҳатларидан кенг фойдаланиш орқали тўпланган маълумотлар базаси сифатли контент билан тўлдирилган;
ҳар иккала тил ҳеалинг/шифо консептининг иллнесс/касаллик, ҳеалтҳ/соғлик, патиент/бемор доcтор/шифокор, медиcине/дори каби лексик-семантик майдони инсонпарварлик, профессионализм, фидойилик, беморга ғамхўрлик қилиш, тасалли бериш, юксак ахлоқ, меҳр-оқибат, олижаноблик каби инсоний фазилатларга оид консептлар негизида воқеланишига оид хулоса ва натижалардан ТУМЕД халқаро алумнилар ассосиациясида “Улусларараси Мезунлар Кариер Инсааси” хорижий лойиҳасида фойдаланилган (ТУМЕД Улусларараси Мезунлар Дерниги халқаро алумнилар ассосиациясининг 2024-йил 15-июндаги №240615/01-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа илмий далиллар билан бойитилган, хулосалари хорижий аудиториянинг тиббий лексик бирликларнинг лингвомаданий хусусиятларини ҳақида борасидаги билим хабардорлигини оширган, Халқаро битирувчилар уюшмаси томонидан ташкил этилган турли илмий тадбирларда амалий аҳамиятга эга бўлган маълумот сифатида қўлланилган;
инглиз ва ўзбек тиллари ҳеалинг/шифо консептуал майдонида инсон когнитив ва маданий-лисоний фаолиятининг вербаллашуви натижасида юзага келадиган соматизмлар, антропонимлар, топонимлар, эпонимлар, мифонимлар, колоронимлар, зоонимлар, фитонимлар, рнитонимлар лексик-семантик аспектда полисемия, омонимия, синонимия қонуниятлари доирасида мантиқий қиймат касб этиши билан боғлиқ натижа ва хулосалардан 2022-2023 йилларда “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Таълим ва тараққиёт”, “Болалар ва биз”, “Адабий жараён” эшиттиришларининг ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2023-йил 29-ноябрдаги №04-36-1801-сонли маълумотномаси). Натижада ушбу кўрсатувларнинг мазмундорлиги ошиши баробарида, оммавий аудитория орасида соғлом турмуш тарзини оммалаштириш, шифокорларнинг меҳнатини улуғлаш каби ижобий мавзуларнинг кўпайишига эришилган.