Умиров Ўктам Фарходовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Маҳаллий кремнийли минерал хомашё ва айлант дарахти асосида сорбентлар олиш ҳамда уларни оқова сувларни тозалашда қўллаш технологиясини ишлаб чиқиш», 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси, 11.00.05 – Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/Т5834.
Илмий раҳбарлар: Темиров Ўктам Шавкатович, техника фанлари доктори, профессор; Шодиқулов Жўрабек Меҳриқулович, техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Навоий бўлими, Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети ҳузуридаги DSc.31/2025.27.12.Т.01.01 рақамли Илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Музафаров Амрулло Мустафаевич, кимё фанлари доктори, профессор; Усанбаев Нажимуддин Халмурзаевич, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: опока ва айлант дарахти биомассаси асосида сорбентлар олиш ва уларни саноат оқова сувлари тозалашда қўллашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
опокани 0,5–0,2 мм диапазонли фракциялари соат давомида механик фаоллантириш орқали унинг ғовак ҳажми 2,12 мартага ортиб 0,49 см³/г гача, юза майдони эса 2,28 мартага ортиб 114 м²/г гача ошганлиги аниқланган;
опокани 75 минут давомида 250 °C ҳароратдан 950 °C ҳароратгаcа термик фаоллантириш асосида олинган наъмуналарда ғовак ҳажми 0,28 см³/г дан 0,56 см³/г гача юза майдони эса 65,65 м²/г дан 129,80 м²/г гача ортиши аниқланган;
айлант дарахти биомассасини кўмирлаштириш босқичидан сўнг 3 М НаОҲ эритмаси билан 45 дақиқа давомида кимёвий фаоллантириш натижасида олнган сорбент намуналарида юқори даражада ғовакликлар шаклланиши асосланган.
айлант дарахти биомассасини термик ва кимёвий фаоллантириш натижасида ғовак ҳажми 4,05 мартага ортиб унинг қиймати 0,56 см³/г гача ошиши, солиштирма юза майдони эса 30,79 мартага ортиб 858 м²/г гача ортиши аниқланган;
опока асосидаги сорбентлар чиқинди суви оғирлигига нисбаттан 1,5 % қўшиб тозаланганда, саноат оқава сувлари таркибидаги элементларнинг миқдори Cу –38,74 мг/л; Cо-5,78 мг/л; Ни – 48,78 мг/л; Ал-2,24 мг/л; Cр-2,74 мг/л; дан Cу – 2,36 мг/л; Cо-1,35 мг/л; Ни–4,29 мг/л; Ал 0,01 мг/л гача камайиб, 90-99 % гача зарарсизлантириши аниқланган;
опока ва айлант дарахти биомассаси асосида олинган сорбенлар ёрдамида оқова сувларни таркибидаги Cу-93,71 %, Ни-90,11 %, Ал-99,72 % ва Cр-84,50 % гача тозалаши аниқланган;
опока ва айлант дарахти биомассаси асосида механик майдалаш, термик ишлов бериш, кимёвий фаоллантириш, ювиш ва қуритиш оргали янги турдаги сорбентлар олиш технологияси ишлаб чиқилган;
опока ва айлант дарахти биомассаси асосида олинган сорбентлар ёрдамида саноат оқова сувларини оғир металл ионларидан тозалашнинг комплекс технологик схемаси яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Саноат оқова сувлари таркибидаги металларни тозалаш учун опока ва айлант дарахти биомассалари асосида адсорбентлар олиш ва қўллаш бўйича олинган натижалар асосида:
опока намуналари асосида сорбент олиш усули “Электрокимёзавод” ҚК-АЖнинг «2027-2028 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхатига» киритилган (“Электрокимёзавод” ҚК-АЖнинг 2025 йил 15 сентябрдаги 647-сон маълумотномаси) Натижада, термик фаоллаштирилган маҳаллий опока асосида тайёрланган сорбент оқова сув массасига нисбатан 1% қўшилганда қўшимчаларни 84,5% гача тозалаш имконини беради;
опока ва айлант дарахти биомассаси намуналари асосида сорбент олиш усули “Электрокимёзавод” ҚК-АЖнинг «2027-2028 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхатига» киритилган (“Электрокимёзавод” ҚК-АЖнинг 2025 йил 15 сентябрдаги 647-сон маълумотномаси) Натижада, термик фаоллаштирилган маҳаллий опока ва айлант дарахти асосида тайёрланган сорбент оқова сув массасига нисбатан 0,8%:0,2% қўшилганда қўшимчаларни 92,8% гача тозалаш имконини беради.