Нуриллоева Шаҳодат Нурилло қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Гипергликемиянинг турли даражаларида семириш профилактикаси ва тана вазни ҳолати» 14.00.05 – Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2020.3PhD/Tib14.07.
Илмий раҳбар: Бадритдинова Матлуба Нажмидиновна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02.
Расмий оппонентлар: Нурбаев Фармон Эргашевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Хидоятова Мухлиса Рахматуллаевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тожикистон давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: семизликнинг ривожланишида гипергликемиянинг турли тоифаларидаги ролини ўрганиш ва метаболик синдромли беморларда семизликнинг олдини олишни янги усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
уюшмаган аҳолининг учдан бир қисмида ортиқча тана вазни ва семизликнинг тарқалиши 20–79 ёш гуруҳларида турлича бўлиши ҳамда абдоминал семизлик аёлларда эркакларга нисбатан 1,2 марта кўп учраганлиги аниқланган бўлиб, гипергликемиянинг турли тоифалари ортиқча тана вазни ва семизликнинг шаклланишида асосий омил эканлиги исботланган;
ортиқча тана вазни ва семизлик учраган беморларда ўз ҳолатини нотўғри баҳолаш кенг тарқалганлиги ўрганилган ҳамда мазкур ҳолат аҳолида кардиометаболик хавф омиллари ҳақида хабардорликни ошириш, даволаш самарадорлиги ва асоратларни олдини олиш стратегияларини қайта кўриб чиқишга қаратилган ёндашувни зарурлиги асосланган;
симпатоадренал фаза устун беморларда симпатик фаолликни камайтириш, вагоинсуляр фаза дисфункцияси бўлганларда эса инсулинга сезгирликни ошириш ва метаболик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш орқали юрак қон-томир касалликлари хавфини стратификация қилиш ва унинг яширин шаклларини аниқлашда муҳим эканлиги асосланган;
гипергликемиянинг турли тоифаларида симпатик-метаболик дисбалансни тузатиш мақсадида юрак қон - томир касалликлари хавфини аниқловчи ва профилактик чора-тадбирлар самарадорлигини оширувчи дастур ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Гипергликемиянинг турли даражаларида семириш профилактикаси ва тана вазни ҳолати бўйича олинган илмий натижалари асосида
биринчи илмий янгилик: уюшмаган аҳолининг учдан бир қисмида ортиқча тана вазни ва семизликнинг тарқалиши 20–79 ёш гуруҳларида турлича бўлиши ҳамда абдоминал семизлик аёлларда эркакларга нисбатан 1,2 марта кўп учраганлиги аниқланган бўлиб, гипергликемиянинг турли тоифалари ортиқча тана вазни ва семизликнинг шаклланишида асосий омил эканлиги исботланганлиги бўйича «Турли хил тана вазнида гипергликемия ҳолатини баҳолаш усуллари» ва «Кардиоваскуляр хавфи ошган беморлар учун ортиқча тана вазни ва семизликни олдини олиш усули» мавзусидаги услубий тавсияномалар ишлаб чиқилган (ЎзР Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан маълумотнома 03.12.2021 йил 8н-р/1165 сони ва 03.12.2021 йил 8н-р/1166 билан тасдиқланган). Мазкур таклиф Бухоро туман тиббиёт бирлашмаси 2021 йил 10 декабрдаги 373-сонли буйруғи, Когон шаҳар тиббиёт бирлашмаси 2021 йил 17 декабрдаги 71-сонли буйруғи, Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 2024 йилдаги 26 июльдаги 47 - сонли буйруғи ва Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2024 йилдаги 21 августдаги 01/493-сонли буйруғи билан амалиётга тадбиқ қилинган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2024 йил 10 декабрдаги 10-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: метаболик синдром узоқ вақт давомида етарлича диагноз қўйилмагани, айрим ҳолатларда эса касалликнинг оғир шаклларидагина дастлабки диагноз қўйилганини инобатга олган ҳолда, ишлаб чиқилган таҳлил ва бирламчи профилактика модели аҳоли орасида ортиқча тана вазни ва семизликнинг барча шаклларини барвақт башорат қилиш, ташхислаш ва олдини олишни сезиларли даражада яхшилаш имконини берган. Иқтисодий самарадорлик: тавсия этилган диагностика ва даволаш усуллари дори-дармон воситалари, реабилитация ҳамда стационарда қолиш харажатларини камайтиришга олиб келди. Ушбу усулларни амалиётга жорий этиш натижасида 150 минг сўм миқдорида иқтисодий самарага эришилди. Хулоса: аҳоли орасида ортиқча тана вазни ва семизликнинг кенг тарқалганлиги, айниқса аёлларда абдоминал семизликнинг юқори учраши, ишлаб чиқилган бирламчи профилактика модели эрта ташхис ва олдини олиш имкониятларини кенгайтирди.
иккинчи илмий янгилик: ортиқча тана вазни ва семизлик учраган беморларда ўз ҳолатини нотўғри баҳолаш кенг тарқалганлиги ўрганилган ҳамда мазкур ҳолат аҳолида кардиометаболик хавф омиллари ҳақида хабардорликни ошириш, даволаш самарадорлиги ва асоратларни олдини олиш стратегияларини қайта кўриб чиқишга қаратилган ёндашувни зарурлиги асосланганлиги бўйича «Турли хил тана вазнида гипергликемия ҳолатини баҳолаш усуллари» ва «Кардиоваскуляр хавфи ошган беморлар учун ортиқча тана вазни ва семизликни олдини олиш усули» мавзусидаги услубий тавсияномалар ишлаб чиқилган (ЎзР Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан маълумотнома 03.12.2021 йил 8н-р/1165 сони ва 03.12.2021 йил 8н-р/1166 билан тасдиқланган). Мазкур таклиф Бухоро туман тиббиёт бирлашмаси 2021 йил 10 декабрдаги 373-сонли буйруғи, Когон шаҳар тиббиёт бирлашмаси 2021 йил 17 декабрдаги 71-сонли буйруғи, Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 2024 йилдаги 26 июльдаги 47 - сонли буйруғи ва Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2024 йилдаги 21 августдаги 01/493-сонли буйруғи билан амалиётга тадбиқ қилинган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2024 йил 10 декабрдаги 10-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: илмий натижаларнинг амалиётга жорий қилиниши, инновацион дастурни амалиётда қўллаш орқали семизлик ва ортиқча тана вазнига эга аҳоли учун индивидуал профилактика стратегияларини ишлаб чиқилди ва юзага келиши мумкин бўлган юрак қон-томир хавф даражасини пасайтириш, асоратлар ҳолатини камайтириш ва ҳаёт сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлик: : глюкозага толерантлик бузилиши оқибатида қандли диабетнинг йиллик прогрессияси беморлар орасида 5–10% ни ташкил этган, 3–5 йил ичида эса бу кўрсаткич 20–34% гача ошган. Шунингдек, наҳорги гликемиянинг ва глюкозага толерантлик бузилишининг уйғунлиги 38–65% ни ташкил этади. Агар глюкозага нисбатан толерантлик бузилишини ўз вақтида аниқлаб, тадқиқотлар харажатларини ҳисобласак, бу давлат бюджетини ойига 4 миллион сўмга тежаш имконини беради. Хулоса: Глюкозага толерантлик бузилишини ўз вақтида аниқлаш қандли диабет прогрессиясини камайтириш билан бирга, соғлиқни сақлаш тизимида иқтисодий самарадорликни таъминлаб, давлат бюджети харажатларини қисқартиришга хизмат қилади.
учинчи илмий янгилик: симпатоадренал фаза устун беморларда симпатик фаолликни камайтириш, вагоинсуляр фаза дисфункцияси бўлганларда эса инсулинга сезгирликни ошириш ва метаболик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш орқали юрак қон-томир касалликлари хавфини стратификация қилиш ва унинг яширин шаклларини аниқлашда муҳим эканлиги асосланганлиги бўйича «Турли хил тана вазнида гипергликемия ҳолатини баҳолаш усуллари» ва «Кардиоваскуляр хавфи ошган беморлар учун ортиқча тана вазни ва семизликни олдини олиш усули» мавзусидаги услубий тавсияномалар ишлаб чиқилган (ЎзР Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан маълумотнома 03.12.2021 йил 8н-р/1165 сони ва 03.12.2021 йил 8н-р/1166 билан тасдиқланган). Мазкур таклиф Бухоро туман тиббиёт бирлашмаси 2021 йил 10 декабрдаги 373-сонли буйруғи, Когон шаҳар тиббиёт бирлашмаси 2021 йил 17 декабрдаги 71-сонли буйруғи, Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 2024 йилдаги 26 июльдаги 47 - сонли буйруғи ва Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2024 йилдаги 21 августдаги 01/493-сонли буйруғи билан амалиётга тадбиқ қилинган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2024 йил 10 декабрдаги 10-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: гликемик эгри чизиқнинг вагоинсуляр фазаси ва наҳорги гликемиянинг бузилиши инсулин резистентлиги орқали ушбу жараёнга таъсир кўрсатиши, симпатоадренал фазанинг бузилиши эса организмнинг инсулинга бўлган эҳтиёжи ошиши орқали таъсир этиши ўрганилган ва асоратларнинг олдини олиш орқали ҳаёт сифатини оширишга олиб келди. Иқтисодий самарадорлиги: гипергликемиянинг турли фазаларида ортиқча тана вазни ва семизлик, ҳамда асоратлар ва ўлим ҳолатлари ривожланиш хавфини аҳоли орасида тўғри ва эрта профилактик тадбирларни амалга ошириш, эрта диагностика ва эрта ногиронликни кескин камайтириш имконини яратади. Хулоса: Симпатоадренал фаза устун беморларда симпатик фаолликни камайтириш, вагоинсуляр фаза дисфункциясида эса инсулинга сезгирликни оширишга қаратилган мақсадли ёндашув метаболик бузилишларни самарали коррекция қилиш билан биргаликда ҳар бир бемор учун иқтисодий томондан бир миллион сўмни тежаш имконини беради.
тўртинчи илмий янгилик: гипергликемиянинг турли тоифаларида симпатик-метаболик дисбалансни тузатиш мақсадида юрак қон - томир касалликлари хавфини аниқловчи ва профилактик чора-тадбирлар самарадорлигини оширувчи дастур ишлаб чиқилганлиги бўйича «Турли хил тана вазнида гипергликемия ҳолатини баҳолаш усуллари» ва «Кардиоваскуляр хавфи ошган беморлар учун ортиқча тана вазни ва семизликни олдини олиш усули» номли услубий тавсияномалар тасдиқланган (ЎзР Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими 03.12.2021 йил 8n-r/1165-сонли ва 03.12.2021 йил 8n-r/1165-сонли хулосаси). Мазкур тавсиялар соғлиқни сақлаш амалиётига, жумладан, Бухоро туман тиббиёт бирлашмаси (2021 йил 10 декабрдаги 373-сонли буйруқ), Когон шаҳар тиббиёт бирлашмаси (2021 йил 17 декабрдаги 71-сонли буйруқ), Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2024 йилдаги 26 июльдаги 47 - сонли буйруқ) ва Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (2024 йилдаги 21 августдаги 01/493-сонли буйруқ) амалий фаолиятига жорий этилган. Унинг натижасида касаллик кечиши барқарорлашган, аҳолида метаболик синдром компонентларини эрта аниқлаш, ўлим хавфини ва ногиронликни камайтириш, асоратларни олдини олиш ҳисобида уларнинг ҳаёт сифати ижобий томонга ўзгариши кузатилган. Илмий янгиликни бошқа соғлиқни сақлаш муассасаларига жорий этиш бўйича (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2024 йил 10 декабрдаги 10-сонли хулосаси) олинган. Ижтимоий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликлари хавфи юқори бўлган беморларда ортиқча тана вазни ва семизликни олдини олиш бўйича номедикаментоз профилактик тадбирларни соғлиқни сақлаш тизимининг биринчи бўғинида такомиллаштирилиши юқори даражадаги тиббий самарадорликка эришиш имконини берди; иқтисодий самарадорлиги: гипергликемиянинг турли фазаларида ривожланиши мумкин бўлган асоратларнинг олдини олиш орқали, ортиқча тана вазни ва семизликка қарши номедикаментоз профилактика усулларини қўллаш ҳисобига таъминланди. Ушбу тадбирларнинг иқтисодий самараси давлат бюджети учун 9 миллион сўмни тежаш имконини яратди. Хулоса: Гипергликемиянинг турли тоифаларида симпатик-метаболик дисбалансни коррекция қилишга қаратилган дастур юрак-қон томир касалликлари хавфини аниқлаш ва самарали профилактик чора-тадбирларни ишлаб чиқиш ва индивидуал ёндашув имконини берган.
