Сапаров Закирбек Султаниязовичнинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг тарихи (ХИХ аср охири – ХХ аср бошлари)”,  07.00.01 – Ўзбекистон тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: ___________________.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони:
Карлибаев Максет Абдибаевич, тарих фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети.
Илмий Кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, илмий кенгаш рақами: Қорақалпоқ давлат университети. DSc.03/2025.27.12.Tar.04.04
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси, унвони:
Давлетов Санжар Ражабович, тарих фанлари доктори (DSc), профессор.
Бердиев Жамиет Туремуратович, тарих фанлари номзоди, доцент.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
Етакши ташкилот: Нукус давлат педагогика институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўрганилаётган даврдаги Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг тутган ўрнини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Қуйи Амударё халқларининг халқ ботирлари маҳаллий аҳоли орасидан чиққанлиги, уларнинг асосий вазифаси эл-юртни босқинчилардан ҳимоя қилиш ва ижтимоий муаммоларни ҳал қилиш бўлганлиги аниқланган ва бу ушбу давр халқ ботирлари фаолиятини ижтимоий институт сифатида талқин қилиш имконини беради; 
ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг фаолияти ҳақидаги илгари илмий муомалага киритилмаган дала ёзувлари ва фолклор маълумотлари биографик метод ёрдамида таҳлил қилинди;
ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Хива хонлиги таркибидаги Қуйи Амударё чап қирғоғи халқлари бошқарувида ҳоким, бегларбеги, оталиқ, бий ва юзбоши лавозимлари маъмурий функсияларни бажаришда муҳим ўрин тутганлиги далилланган;
Амударё бўлимида волост бошқаруви тизимидаги маҳаллий бошқарувчилар мустамлака маъмурияти ва маҳаллий аҳоли орасида воситачи вазифасини бажариб, асосан маъмурий ва ижтимоий масалалар билан шуғулланган. Амударё бўлимида жорий қилинган маҳаллий бошқарув тузилмалари реал ижтимоий-маданий ўзига хосликлар таъсирида бўлиб, мустамлака маъмурияти маҳаллий аҳоли муносабатларининг барқарор ва ҳаётий шаклларига мослашганлиги ва Россия империяси бошқарув тизимига тўлиқ интеграциялашуви юз бермаганлиги исботланган. 
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамяти: Хива хонлиги ва Амударё бўлимидаги бошқарув тизимига оид расмий тарихий ҳужжатлар ва қўлёзма манбаларнинг илмий муомалага киритилиши ХИХ аср охири ХХ аср бошлари ижтимоий ҳаёти ҳақидаги тасаввурларни янгича қарашлар билан бойитиши мумкинлиги билан белгиланади.
Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти шундаки, Ўзбекистон тарихи бўйича кейинги тадқиқотларда, республика олий таълим муассасаларида юқори малакали кадрлар тайёрлашда, тарихий шахслар фаолиятини ўрганишга қаратилган дарсликлар, ўқув қўлланмалар, электрон нашрлар, маъруза курслари ва махсус дастурларни ишлаб чиқишда фойдаланиш мумкинлиги билан изоҳланади.  
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: Диссертация ишида келтирилган материаллар, шунингдек, маълумотлар, тавсиялар ва хулосалардан монографиялар тайёрлаш ва нашр этишда мақсадли фойдаланиш, тарихий шахслар фаолиятини ёритиш орқали кишилар онгида ватанпарварлик ва инсонпарварлик ғояларини чуқур шакллантиришга шароит яратади;
Амалий тавсиялар бошқарув амалиётининг тарихий илдизларини ўрганиш орқали фуқаролик жамияти ва демократик давлатни шакллантиришда самарали ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган илмий хулосаларга асос бўлиб хизмат қилади.
IV. Тадқиқот натижаларнинг жорий қилиниши: Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирлари тарихини тизимли ўрганиш натижасида олинган илмий хулосалар, натижалар ва амалий тавсиялар қуйидагича амалга оширилди:
ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг ўрни, бийлар, ҳокимлар, бегларбеги, юзбоши, волост бошқарувчилари ва халқ ботирларининг миллатлараро бағрикенгликни таъминлашдаги фаолияти ҳамда минтақавий бошқарув тузилмасида турли этнослар иштирокининг ўзига хос хусусиятларига оид натижалар Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институти томонидан 2024-2027-йилларда бажариладиган “Қорақалпоғистонда миллатлараро бағрикенглик ва миллатлараро муносабатларнинг ривожланиши (1873-1991-йиллар)” мавзусидаги лойиҳа материалларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 2-сентябрдаги №524/1 сонли маълумотномаси). Натижаларнинг қўлланилиши миллатлараро бағрикенглик ва этник гуруҳлар ўртасидаги муносабатларни ривожлантиришда маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг ролини аниқлаштириш имконини берди.
ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Қуйи Амударё минтақасидаги Бобо Гўклан Ўтиз ўғли, Ўтеш Давлатназар ўғли, Эскене Ризотўра ўғли, Асқар Нуримбет ўғли сингари халқ ботирлари халқни босқинчилардан ҳимоя қилиш ва ижтимоий муаммоларни ҳал қилишда ўз ҳиссаларини қўшди. Уларнинг ижтимоий институт сифатидаги фаолияти талқинидан Қорақалпоғистон Республикаси давлат телерадиокомпанияси ижодий жамоаси томонидан тайёрланган “Қарақалпақстан тарийхи” телекўрсатуви, “Тарийхимизди уйренемиз” радиоешиттиришини тайёрлашда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси миллий телерадио компаниясининг 2025-йил 8-августдаги №05.22./452 – сонли маълумотномаси). Кенг тармоқли трансляциялар натижасида Қуйи Амударё минтақасидаги халқ ботирларининг ижтимоий ҳаётдаги ўрни ва уларнинг ижтимоий жараёнлардаги иштироки ҳақидаги тасаввурлари аҳоли орасида кенгайди.
ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Қуйи Амударё минтақаси халқларининг анъанавий бошқарув тузуми, ҳокимлар, бегларбегилар, оталиқлар, бийлар, юзбошиларнинг вазифалари ва анъанавий хусусиятлари, шунингдек, волост бошқарувчиларининг ижтимоий-тарихий хусусиятларига оид натижалардан Қорақалпоғистон Республикаси тарихи ва маданияти музейи фондларида сақланаётган нодир нашрлар ва қўлёзмалар экспозициясини тайёрлашда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси тарихи ва маданияти музейининг 2025-йил 29-июлдаги 263-сонли маълумотномаси). Диссертация материалларининг музей экспозициясига жорий этилиши ташриф буюрувчиларга кўрсатилган даврда Қуйи Амударёнинг минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар тарихи ҳақида тизимлаштирилган ва батафсил маълумот олиш имконини берди.
ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг тарихий шахс сифатидаги тутган ўрни ва уларнинг ижтимоий, ижтимоий-иқтисодий фаолияти ҳақидаги маълумотлар Қорақалпоғистон тасвирий санъат вакилларининг кўргазмага қўйилган расмларининг мазмунини тўла очиб беришда фойдаланилган (Ўзбекистон Бадиий академияси Қорақалпоғистон Республикаси бўлимининг 2025-йил 15-августдаги 51-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижалари тасвирий санъат вакиллари учун Қуйи Амударё минтақасидаги маҳаллий бошқарувчилар ва халқ ботирларининг сиймосини яратишда қўшимча манба сифатида хизмат қилади.