Очилова Мафтуна Тошпулат қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Аҳолини қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан таъминлашнинг самарадорлигини ошириш», 08.00.04 – «Қишлоқ хўжалиги иқтисодиёти» (иқтисодиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD/Iqt4661.
Илмий раҳбар: Самиева Гулноза Тохировна, иқтисодиёт фанлари фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат техника университети.
Илмий кенгаш (ИК) фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами:
Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети, PhD.03/30.01.2020.I.20.06.
Расмий оппонентлар: Аллаяров Пиратдин Атабаевич, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент; Хасанов Шавкат Турсунқулович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади aҳолини қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан таъминлашнинг самарадорлигини ошириш бўйича илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги
қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажми ва истеъмол талаби ҳудудлар, мавсум ва маҳсулот турлари бўйича етарлича аниқ мувофиқлаштирилмагани сабабли юзага келувчи танқислик ёки ортиқча таклиф кўринишидаги таъминот занжиридаги номувофиқликни ҳудуд қишлоқ хўжалиги бошқармаси таркибида «Таъминотни мувофиқлаштирувчи гуруҳ» фаолиятини йўлга қўйиш орқали бартараф этиш таклифи асосланган;
қишлоқ хўжалигида бир гектар ердан олинадиган умумий килокалория ва бир киши ҳисобига тўғри келадиган норматив бўйича талаб (D) юкламасини аниқлаштирилиши ҳисобига бир гектар ерга юкланиш индекси ҳисобланиб, юкланиш даражалари бўйича «паст» (Dюк < 0,5), «мувозанатли» (0,5 ≤ Dюк < 1,0), «хавфли» (1,0 ≤ Dюк < 1,2), «ортиқча юклама» (1,2 ≤ Dюк < 1,5), «инқироз» (Dюк ≥ 1,5) мезонлар таснифи таклиф этилган;
аҳолини қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан таъминлашда вилоят туманлари даражасида озиқ-овқат таъминоти самарадорлигини KPIлар орқали реал вақтга яқин режимда бошқариш имконини берувчи захира, логистика қуввати, нарх ва йўқотишлар бўйича интеграциялашган статистик базани шакллантириш таклифи асосланган;
Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажми ва унга таъсир этувчи омилларнинг 2030 йилга қадар прогнози ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши
Аҳолини қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан таъминлашнинг самарадорлигини ошириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажми ва истеъмол талаби ҳудудлар, мавсум ва маҳсулот турлари бўйича етарлича аниқ мувофиқлаштирилмагани сабабли юзага келувчи танқислик ёки ортиқча таклиф кўринишидаги таъминот занжиридаги номувофиқликни ҳудуд қишлоқ хўжалиги бошқармаси таркибида «таъминотни мувофиқлаштирувчи гуруҳ» фаолиятини йўлга қўйиш орқали бартараф этиш таклифи Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармаси томонидан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармасининг 2025 йил 25 ноябрдаги №01-026/5390-сон маълумотномаси). Мазкур таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари танқислиги ёки ортиқча таклиф кўринишидаги таъминот занжиридаги номувофиқликни бартараф этиш имкони яратилган;
қишлоқ хўжалигида бир гектар ердан олинадиган умумий килокалория ва бир киши ҳисобига тўғри келадиган норматив бўйича талаб (D) юкламасини аниқлаштирилиши ҳисобига бир гектар ерга юкланиш индекси ҳисобланиб, юкланиш даражалари бўйича «паст» (Dюк < 0,5), «мувозанатли» (0,5 ≤ Dюк < 1,0), «хавфли» (1,0 ≤ Dюк < 1,2), «ортиқча юклама» (1,2 ≤ Dюк < 1,5), «инқироз» (Dюк ≥ 1,5) мезонлар таснифи Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармаси томонидан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармасининг 2025 йил 25 ноябрдаги №01-026/5390-сон маълумотномаси). Мазкур таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида Қашқадарё вилоятида етиштирилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини умумий энергия қувватига айлантирилганда ўтган йилда 5,8 млрд. ккални ташкил этиб, ушбу энергия қувватининг 48 фоиз улуши буғдой маҳсулотларига тўғри келган, мазкур маҳсулот улуши 5,2 фоизга камайгани, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига бўлган талаб 8,9 млрд. килокалорияни ташкил қилиши, унинг катта салмоғи (5,6 млрд. ккал) 18–59 ёшгача бўлган аҳоли ҳиссасига тўғри келиши, ушбу соҳада аниқланган етишмовчиликни бартараф этиш учун кейинги ўн йилликда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмини 55–60 фоизга ошириш лозимлиги амалий жиҳатдан кўрсатилган;
аҳолини қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан таъминлашда вилоят туманлари даражасида озиқ-овқат таъминоти самарадорлигини KPIлар орқали реал вақтга яқин режимда бошқариш имконини берувчи захира, логистика қуввати, нарх ва йўқотишлар бўйича интеграциялашган статистик базани шакллантириш таклифи Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармаси томонидан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармасининг 2025 йил 25 ноябрдаги №01-026/5390-сон маълумотномаси). Мазкур таклифнинг амалиётга жорий этилиши натижасида 2020–2024 йиллардаги ўзгаришлар ҳисобга олинганда аҳолининг қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан таъминланиш самарадорлиги 1,2 баробарга ошгани, бу эса Қашқадарё вилояти ҳудудида 2025 йилда аҳоли эҳтиёжини 66 фоизга қоплаш имконияти мавжуд эканлиги ҳисоб-китоблар орқали аниқланган;
Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажми ва унга таъсир этувчи омилларнинг 2030 йилга қадар ишлаб чиқилган прогноз кўрсаткичлари Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармаси томонидан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалиги бошқармасининг 2025 йил 25 ноябрдаги №01-026/5390-сон маълумотномаси). Мазкур таклифнинг амалиётга жорий этилиши ҳамда ишда қўлланилган тренд моделлари асосида олинган прогноз натижаларига кўра, вилоятда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 2024 йилга нисбатан 2026 йилда 1,142 баробарга, 2030 йилда 1,64 баробарга ошиши, ўртача ўсиш суръати 8,62 фоизни ташкил этиши кутилмоқда. Кўп омилли эконометрик модель асосида олинган прогноз натижаларига кўра эса, 2024 йилга нисбатан 2026 йилда 1,21 баробарга, 2030 йилга бориб 1,85 баробарга ошиши ҳамда ўртача ўсиш суръати 10,77 фоизни ташкил этиши асосланган.