Рахимова Висолахон Шавкатовна
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Антиретровирус дориларга резистентлик билан боғлиқ ОИВ инфекциясининг клиник-лаборатор тавсифи», 14.00.10 – Юқумли касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.DSc/Tib1323.
Илмий маслаҳатчи: Мусабаев Эркин Исакович, тиббиёт фанлари доктори, профессор, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази DSc.04/30.12.2019.Tib.30.01.
Расмий оппонентлар: Худайкулова Гулнара Каримовна тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ярмухамедова Наргиза Анваровна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Есауленко Елена Владимирона тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: Эпидемиология марказий илмий-тадқиқот институти (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: антиретровирус дориларга резистентлик билан боғлиқ ОИВ инфекциясининг клиник-лаборатор хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор биринчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган беморларда даволанишга содиқлик юқори (86,3%) эканлиги, иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган беморларда эса, ушбу кўрсаткичнинг даражаси пастлиги (64,2%) аниқланган;
иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда нуклеозидли қайталама транскриптаза ингибиторларига хос M184V, K65R, L74V, Y115F ва нонуклеозидли қайталама транскриптаза ингибиторларига хос K103N, G190S, Y181C ҳамда протеаза ингибиторларига хос кам учрайдиган компенсатор мутациялар аниқланган;
илк бор иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда вирус юкламаси даражаси ва CD4+ Т-лимфоцитлар сони ретровирусга қарши дориларнинг асосий синфларига резистентлик мутациялари мавжудлиги билан боғлиқ эмаслиги аниқланган;
илк бор иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда протеаза ингибиторларига нисбатан чидамлилик паст частотаси (6,5%), нуклеозидли ва нонуклеозидли қайталама транскриптаза ингибиторларига чидамлилик устунлигининг (ҳар бири 68,8%) клиник аҳамияти аниқланган;
иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда ретровирусга қарши дориларга резистентликнинг мутацион профилини ҳисобга олган ҳолда терапия схемаси ўзгартирилишига шахсийлаштирилган ёндашув асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27-сонли йиғилиш баённомасига асосан илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга жорий этиш бўйича 27/35-сонли хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор биринчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган беморларда даволанишга содиқлик юқори (86,3%) эканлиги, иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган беморларда эса, ушбу кўрсаткичнинг даражаси пастлиги (64,2%) аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти Илмий кенгаши томонидан 17.04.2025 йилда 1-н-р/3-сон билан тасдиқланган «ОИВ билан касалланган беморларда терапиянинг иккинчи қаторида дориларга резистентлик мутациялари спектри» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар РИЭМЮПКИАТМнинг Қашқадарё филиалига 22.05.2025 йилдаги 22-т-сон ва Сирдарё юқумли касалликлар шифохонасига 26.05.2025 йилдаги 76-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: иккинчи қатор АРВТни қабул қилаётган беморларда клиник- демографик профилни аниқлаш даволаш самарадорлигини оширишга, вирусологик самарасизлик хавфини камайтиришга ва даволаш схемаларини шахсийлаштириш орқали беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: ОИВнинг дориларга резистентлик мутациялари таҳлилининг жорий этилиши «харажат-самарадорлик» (ICER) инкрементал коэффициенти ёрдамида баҳоланди. ОИВ инфекцияси билан касалланган беморларни генотиплаш усулини қўлламасдан олиб бориш стационар даволаниш зарурати билан бирга кечади, бу эса бир бемор учун шифохонага ётқизиш харажатларига 4115640 сўмни ташкил қилади, дориларга резистентлик мутацияларини таҳлил қилиш билан ёндашув эса 5996890 млн. сўмни ташкил қилади, аммо терапиянинг клиник самарадорлигини 57% дан 85% гача оширишни таъминлайди. ICER усулида ўтказилган таҳлиллар генотиплаш усулини татбиқ этиш бир бемор учун 67,2 минг сўмни ташкил этади, бу эса ОИВ инфекцияси билан касалланган беморларни даволашда генотиплашдан фойдаланишнинг иқтисодий асосланганлигини кўрсатади.
иккинчи илмий янгилик: иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда нуклеозидли қайталама транскриптаза ингибиторларига хос M184V, K65R, L74V, Y115F ва нонуклеозидли қайталама транскриптаза ингибиторларига хос K103N, G190S, Y181C ҳамда протеаза ингибиторларига хос кам учрайдиган компенсатор мутациялар аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти Илмий кенгаши томонидан 17.04.2025 йилда 1-н-р/3-сон билан тасдиқланган «ОИВ билан касалланган беморларда терапиянинг иккинчи қаторида дориларга резистентлик мутациялари спектри» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар РИЭМЮПКИАТМнинг Қашқадарё филиалига 22.05.2025 йилдаги 22-т-сон ва Сирдарё юқумли касалликлар шифохонасига 26.05.2025 йилдаги 76-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: иккинчи қатор АРВТни қабул қилаётган беморларда мутацион профилни аниқлаш юқори ижтимоий аҳамиятга эга, чунки бу терапияни оптималлаштириш, унинг самарадорлигини ошириш, вируснинг резистент штаммларининг кейинги тарқалиш хавфини камайтириш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: ОИВнинг дориларга резистентлик мутациялари таҳлилининг жорий этилиши «харажат-самарадорлик» (ICER) инкрементал коэффициенти ёрдамида баҳоланди. ОИВ инфекцияси билан касалланган беморларни генотиплаш усулини қўлламасдан олиб бориш стационар даволаниш зарурати билан бирга кечади, бу эса бир бемор учун шифохонага ётқизиш харажатларига 4 115640 сўмни ташкил қилади, дориларга чидамлилик мутацияларини таҳлил қилиш билан ёндашув эса 5996890 млн сўмни ташкил қилади, аммо терапиянинг клиник самарадорлигини 57% дан 85% гача оширишни таъминлайди. ICER усулида ўтказилган таҳлиллар генотиплаш усулини татбиқ этиш бир бемор учун 67,2 минг сўмни ташкил этади, бу эса ОИВ инфекцияси билан касалланган беморларни даволашда генотиплашдан фойдаланишнинг иқтисодий асосланганлигини кўрсатади.
учинчи илмий янгилик: илк бор иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда вирус юкламаси даражаси ва CD4+ Т-лимфоцитлар сони ретровирусга қарши дориларнинг асосий синфларига резистентлик мутациялари мавжудлиги билан боғлиқ эмаслиги аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти Илмий кенгаши томонидан 17.04.2025 йилда 1-н-р/2-сон билан тасдиқланган «Антиретровирус терапиянинг иккинчи қаторида бўлган беморларда ОИВнинг дори воситаларига резистентлик даражасини аниқлаш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар РИЭМЮПКИАТМнинг Қашқадарё филиалига 22.05.2025 йилдаги 23-т-сон ва Сирдарё юқумли касалликлар шифохонасига 26.05.2025 йилдаги 76-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: иккинчи қатор АРВТни қабул қилаётган беморларда дори воситаларига сезувчанлик даражаси камайган беморларда мутацион профилни аниқлаш юқори ижтимоий аҳамиятга эга, чунки бу терапияни оптималлаштириш, унинг самарадорлигини ошириш, вируснинг резистент штаммларининг кейинги тарқалиш хавфини камайтириш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: генотиплаш усули ўтказилмаган EFV/FTC/TDF схемаси йилига 154 USD ни ташкил этади, аммо паст самарадорликка эга >57%, АЗТ+3TC+ДРВ/р генотиплаш натижалари асосида танланган схема эса йилига 274,2 USD ни ташкил этади, аммо юқори самарадорликка эга >90%. ICER усули билан ҳисобланган бир фоиз самарадорлик ўсишининг қиймати 2,82 USD ташкил этади, яъни даволаш самарадорлигини ошириш атиги 2,8 USD миқдорида қўшимча харажатларни талаб қилади. Олинган маълумотлар АРВТнинг оптимал схемасини танлаш учун генотиплаш усулини қўллашнинг юқори иқтисодий мақсадга мувофиқлигини кўрсатади.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда протеаза ингибиторларига нисбатан чидамлилик паст частотаси (6,5%), нуклеозидли ва нонуклеозидли қайталама транскриптаза ингибиторларига чидамлилик устунлигининг (ҳар бири 68,8%) клиник аҳамияти аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти Илмий кенгаши томонидан 17.04.2025 йилда 1-н-р/2-сон билан тасдиқланган «Антиретровирус терапиянинг иккинчи қаторида бўлган беморларда ОИВнинг дори воситаларига резистентлик даражасини аниқлаш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар РИЭМЮПКИАТМнинг Қашқадарё филиалига 22.05.2025 йилдаги 23-т-сон ва Сирдарё юқумли касалликлар шифохонасига 26.05.2025 йилдаги 76-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлик: иккинчи қатор АРВТни қабул қилаётган беморларнинг мутацион профилини жаҳон маълумотлари билан таққослаш муҳим ижтимоий аҳамиятга эга, чунки улар миллий даволаш схемаларини резистентлик тузилмасига мослаштиришга ёрдам беради, АРВТ самарадорлигини оширади ва популяцияда ОИВнинг резистент шакллари тарқалишини камайтиришга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: генотиплашсиз қўлланиладиган EFV/FTC/TDF стандарт АРВТ схемаси бир бемор учун йиллик 154 USD бўлгиб клиник самарадорлик 57% дан ошмайди. Генотиплаш натижалари асосида оптималлаштирилган АЗТ + 3ТC + DRV/r схемаси нархи йилига 274,2 USD ташкил этади, лекин даволаш самарадорлигини даражаси 90% дан ортиқ ташкил этади. ICER усули билан ҳисобланган бир фоиз самарадорлик ўсишининг қиймати 2,82 USD ташкил этади, бу терапия самарадорлигини оширишга минимал қўшимча харажатлар билан эришилганлигини кўрсатади. Олинган маълумотлар АРВТнинг оптимал схемаларини танлашда ОИВ генотиплашдан фойдаланишнинг юқори иқтисодий мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди.
бешинчи илмий янгилик: иккинчи қатор ретровирусга қарши давони қабул қилаётган ОИВ билан касалланган беморларда ретровирусга қарши дориларга резистентликнинг мутацион профилини ҳисобга олган ҳолда терапия схемаси ўзгартирилишига шахсийлаштирилган ёндашув асосланганлиши Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти Илмий кенгаши томонидан 17.04.2025 йилда 1-н-р/2-сон билан тасдиқланган «Антиретровирус терапиянинг иккинчи қаторида бўлган беморларда ОИВнинг дори воситаларига резистентлик даражасини аниқлаш» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклифлар РИЭМЮПКИАТМнинг Қашқадарё филиалига 22.05.2025 йилдаги 23-т-сон ва Сирдарё юқумли касалликлар шифохонасига 26.05.2025 йилдаги 76-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу ёндашувни амалга ошириш терапия самарадорлигини оширишга, вирусологик самарасизликлар частотасини камайтиришга, резистентлик мутациялари тўпланишининг олдини олишга, беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга ва ОИВ инфекциясига қарши курашда соғлиқни сақлаш тизими хизматлари сифатини оширишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлик: иккинчи қатор АРВТни қабул қилаётган беморларда генотиплаш усулини ўтказмасдан вирусли юкламаси, CD4+ ҳужайралари даражаси ва беморнинг клиник ҳолатини баҳолашга асосланган даволаш тактикаси бир бемор учун 400000 минг сўмни ташкил этди. ОИВнинг дориларга чидамлилик мутацияларини аниқлаш учун генотиплаш текширувидан фойдаланган ҳолда даволаш тактикаси бир бемор учун 2281250 сўмни ташкил қилади. ICER ҳисоби битта бемор учун қўшимча харажатлар 49,5 минг сўмни ташкил этишини кўрсатди. ОИВ инфекцияси билан касалланган беморларнинг даволаш стандартига генотиплаш усулини жорий этиш соғлиқни сақлаш тизими ресурсларидан самарали фойдаланишни оптималлаштиришга қаратилган иқтисодий жиҳатдан асосланган стратегия ҳисобланади.
