Саматов Фаррух Фарходовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бронхиал астма билан касалланган катта ёшдаги болаларда асаб тизими шикастланишининг комплекс диагностикаси», 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Tib4573.
Илмий раҳбар: Джурабекова Азиза Тахировна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Мавлянова Зилола Фархадовна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор. Нургужаев Еркин Смагулович, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор (Қозоғистон Республикаси).
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 
бронхиал астма билан касалланган катта ёшли болаларда асаб тизими шикастланишининг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш ва касалликнинг клиник-функционал хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда неврологик бузилишларни эрта аниқлаш учун комплекс диагностика ёндашувини ишлаб чиқишдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк бор бронхиал астма билан оғриган катта ёшли (5-12 ёш) болаларда неврологик симптомларнинг (астеник синдром, уйқу бузилиши, парестезиялар, бош оғриғи) тарқалиши аниқланган;
неврологик бузилишларнинг оғирлик даражаси астманинг оғирлиги ва касалликнинг давомийлигига боғлиқлигининг миқдорий таҳлили ўтказилган: БАнинг 5 йилдан ортиқ давом этиши ва ўрта оғир/оғир шакллари когнитив нуқсонларнинг (IQ пасайиши, Р300 латентлигининг узайиши) ва вегетатив дисфункциянинг (SDNN пасайиши) кучайиши билан боғлиқлиги аниқланган;  
астматик болалар ва соғлом тенгдошларда психоэмоционал ҳолат (HADS-A/D бўйича хавотир ва депрессия даражаси, SES бўйича ўзини ўзи баҳолаш) ва когнитив функция (Wechsler Total IQ, MFI-20) нинг биринчи қиёсий таҳлили барча кўрсаткичлар бўйича статистик жиҳатдан сезиларли фарқларни аниқланган; 
илк бор бир вақтнинг ўзида БА билан оғриган болаларда электроэнцефалография (когнитив чақирилган потенциалларнинг латентлиги ва амплитудаси), юрак ритмининг ўзгарувчанлиги (SDNN, RMSSD, LF/HF), бош мия МРТ (перивентрикуляр гиперинтенсивлик, гиппокамп ҳажми, пўстлоқ қалинлиги) ва брахиоцефал томирларнинг UZDG маълумотлари асосида зарарланишнинг турли даражалари ўртасидаги корреляциянинг кўп омилли паттернлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Бронхиал астма билан касалланган катта ёшдаги болаларда асаб тизими шикастланишининг комплекс диагностикаси бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 07.07.2025 й. 21/81-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: илк бор бронхиал астма билан оғриган катта ёшли (5-12 ёш) болаларда неврологик симптомларнинг (астеник синдром, уйқу бузилиши, парестезиялар, бош оғриғи) тарқалиши аниқланганлиги Андижон вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (19.05.2025 й. 43-сон буйруғи) ва Марғилон шахар тиббиёт бирлашмаси тасарруфидаги болалар шифохонаси (03.06.2025 й. 48-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: минтақавий болалар бўлимларининг клиник амалиётига БА билан оғриган болаларда неврологик асоратларни эрта скринингини ўтказиш имконини берувчи комплекс диагностика усули жорий этилди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: профилактик схемаларни жорий этиш касалхонага ётқизишлар сонини 50% га қисқартириш ва бевосита тиббий харажатларни 25% га камайтириш имконини берди, бу эса йилига ҳар бир бемор учун тахминан 800000 сўмни тежашга тенг. Хулоса: беморларнинг 76,3% (n=90/118) да неврологик симптомлар аниқланди, шу жумладан астения (68,6%, n=81), уйқу бузилиши (45,8%, n=54), бош оғриғи (57,6%, n=68) ва парестезия (22,0%, n=26); барча кўрсаткичлар назорат гуруҳидан сезиларли даражада юқори (p<0,01).
иккинчи илмий янгилик: неврологик бузилишларнинг оғирлик даражаси астманинг оғирлиги ва касалликнинг давомийлигига боғлиқлигининг миқдорий таҳлили ўтказилган: БАнинг 5 йилдан ортиқ давом этиши ва ўрта оғир/оғир шакллари когнитив нуқсонларнинг (IQ пасайиши, Р300 латентлигининг узайиши) ва вегетатив дисфункциянинг (SDNN пасайиши) кучайиши билан боғлиқлиги аниқланганлиги Андижон вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (19.05.2025 й. 43-сон буйруғи) ва Марғилон шахар тиббиёт бирлашмаси тасарруфидаги болалар шифохонаси (03.06.2025 й. 48-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: анъанавий протоколларга нисбатан когнитив ва вегетатив бузилишларни аниқлаш аниқлигини 28% га оширишни таъминлайдиган мултидисциплинар текширув алгоритми синовдан ўтказилди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: мултидисциплинар текширув алгоритми асосида беморларнинг стационарда қолиш муддатининг қисқариши, дори-дармон сарфи камайиши ҳисобига 1 бемор ҳисобида 3456800 сум тежалишига олиб келди. Бу маблағнинг тежалиши стационарда даволаниш муддатини камайтирди, шу асосда тиббий хизматга сарфланадиган маблағни тежалиши билан асосланган. Хулоса: ўрта оғир ва оғир шакллар гуруҳида (n= 76) ўртача IQ 92,1 ± 7,5 баллни ташкил этди, енгил шаклда эса 102,4 ± 6,8 баллни ташкил этди (n=42; p<0,001). P300 латентлиги енгил гуруҳда 288,5±12,4 мс дан оғир гуруҳда 331,7±16,8 мс гача ошди (p<0,001). SDNN енгил шаклда 48,2±8,1 мс дан оғир шаклда 36,5±7,9 мс гача камайди (p=0,002). Касалликнинг 5 йилдан ортиқ давом этиши оғир когнитив бузилишлар хавфининг 1,8 баравар ошиши билан боғлиқ (OR=1,8; 95% CI 1,2-2,7; p=0,004). 
учинчи илмий янгилик: астматик болалар ва соғлом тенгдошларда психоэмоционал ҳолат (HADS-A/D бўйича хавотир ва депрессия даражаси, SES бўйича ўзини ўзи баҳолаш) ва когнитив функция (Wechsler Total IQ, MFI-20) нинг биринчи қиёсий таҳлили барча кўрсаткичлар бўйича статистик жиҳатдан сезиларли фарқларни аниқланганлиги Андижон вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (19.05.2025 й. 43-сон буйруғи) ва Марғилон шахар тиббиёт бирлашмаси тасарруфидаги болалар шифохонаси (03.06.2025 й. 48-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: нейропротектив ва психо-реабилитацион чора-тадбирларни қўллаш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқилган ва тавсия этилган, улар неврологик симптомларнинг кучайиш частотасини 35% га камайтиришда самарадорликни кўрсатган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: нейропротектив ва психо-реабилитацион чора-тадбирларни қўллашни ҳисобга олсак, йиллик иқтисодий кўрсаткич 18564500 сўмни ташкил етади. Хулоса: БА билан оғриган болаларда HADS-А нинг ўртача балли 10,2 ± 2,3, HADS-D - 9,9 ± 2,1; назорат гуруҳида - мос равишда 6,5 ± 1,8 ва 6,1 ± 1,6 (p<0,001 иккаласи учун).  Ўртача умумий IQ (WISC) 8,7% га (96,8±7,9 дан 105,9±6,7 гача; p<0,001), SES - 15,4% га (18,2±3,5 дан 21,5±3,0 гача; p<0,001) камайди. БА билан оғриган болаларда ЭЭГ (КВП), ЮРЎ, МРТ ва УЗДГнинг комплекс таҳлили касалликнинг оғирлиги ва гипоксия/яллиғланиш маркерлари билан боғлиқ бўлган марказий асаб тизимининг кўп даражали структуравий ва функционал ўзгаришларини кўрсатди.  Электроэнцефалография: Р2 латентлиги 188,7±8,9 дан 206,8±12,7 мс гача ошди (р<0,001), N2-P3 амплитудаси 8,6±2,0 дан 5,4±1,6 мкВ гача камайди (p=0,003). МРТ: перивентрикуляр гиперинтенсивлик частотаси 12,8% дан 41,3% гача ошди (р<0,001); гиппокамп ҳажми 14,1% га камайди (3,20 ± 0,40 дан 2,75 ± 0,60 см3 гача; p=0,005). Брахиоцефал томирлар ультратовуш текшируви: пульсация индексининг ўртача 18,5% га пасайиши (p= 0,02).
тўртинчи илмий янгилик: илк бор бир вақтнинг ўзида БА билан оғриган болаларда электроэнцефалография (когнитив чақирилган потенциалларнинг латентлиги ва амплитудаси), юрак ритмининг ўзгарувчанлиги (SDNN, RMSSD, LF/HF), бош мия МРТ (перивентрикуляр гиперинтенсивлик, гиппокамп ҳажми, пўстлоқ қалинлиги) ва брахиоцефал томирларнинг UZDG маълумотлари асосида зарарланишнинг турли даражалари ўртасидаги корреляциянинг кўп омилли паттернлари аниқланганлиги Андижон вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (19.05.2025 й. 43-сон буйруғи) ва Марғилон шахар тиббиёт бирлашмаси тасарруфидаги болалар шифохонаси (03.06.2025 й. 48-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: бош мия МРТ ва брахиоцефал томирларнинг UZDG маълумотлари таҳлил қилинди, бу эса зарарланишнинг турли даражалари ўртасидаги корреляциянинг кўп омилли паттернларини аниқлашга имконини берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: бош мия МРТ ва брахиоцефал томирларнинг UZDG маълумотлари таҳлили орқали беморларда стационар шароитда даволаш одатда умумий ўртача 4893350 сўм сарфланади. Хулоса: когнитив бузилишларнинг тўқима гипоксияси (SpO₂, HIF-1α) ва тизимли яллиғланиш (CRP, ECP) даражасига, шунингдек, нейропротексиясиз ИГКВнинг узоқ муддатли терапияси таъсирига бевосита боғлиқлиги аниқланди. SpO₂ ва IQ ўртасидаги корреляция: r=0,52 (р<0,001); Нейропротектив терапия ўтказилмаган беморларда Р300 латентлиги 2,1 марта юқори бўлди (p=0,01).

Yangiliklarga obuna bo‘lish