Иботов Шоҳруҳ Хурматулло ўғлининг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Amaranthaceae оиласининг бешта тур галофит ўсимликлари липидларининг таркиби ва биологик фаоллиги”, 02.00.10 – Биоорганик кимё (кимё фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/К889.
Илмий раҳбар: Гусакова Светлана Дмитриевна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: акад. С.Й. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: акад. С.Й. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти, DSc.05/2025.27.12.К/Т.20.01.М.
Расмий оппонентлар: Арипова Салима Фазиловна, кимё фанлари доктори, профессор; Абдуллажжонова Нодира Гуломжановна, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкет кимё-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистон флорасида ўсувчи Amaranthaceae оиласига мансуб галофит ўсимликлар - Amaranthus retroflexus L., Atriplex tatarica L., Chenopodium album L., Climacoptera aralensis L. ва Suaeda salsa (L.) Pall. нинг липид таркиби ва биологик фаоллигини ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Amaranthaceae оиласига мансуб тузга чидамли беш тур ўсимлик - Amaranthus retroflexus L., Atriplex tatarica L., Chenopodium album L., Climacoptera aralensis L. ва Suaeda salsa (L.) Pall. уруғлари ҳамда биомассасининг липидлари тадқиқ қилинган, липидлар ва уларнинг алоҳида компонентларининг биологик фаоллиги аниқланган;
А. ретрофлехус уруғларида 4.3%, А. татариcа уруг ларида 0.3 %, А. ретрофлехус ер устки қисмида эса 3.15 % миқдорда биологик фаол сквален мавжудлиги аниқланиб, А. ретрофлехус скваленнинг истиқболли манбаи сифатида тавсия қилинган;
кучли шўрланган ерларда ўсувчи Amaranthaceae оиласига мансуб гемигалофит турлар липидлари учун маркер бирикма сифатида сквален эканлиги аниқланган, жуда кучли шўрланган ерларда ўсувчи гипергалофит турлар липидларида эса сквален аниқланмади; шунингдек, ёғ кислоталари таркибида транс-олеин кислотаси ҳамда юқори молекулали тўйинган (20:0–26:0) ва монотўйинмаган (20:1–24:1) ёғ кислоталарининг гомологлари мавжудлиги аниқланган;
илк бор Amaranthaceae оиласи вакиллари липидлари таркибида транс-олеин кислотаси, А. татариcа барглари липидларида 17% дан ортиқ биологик фаол линолен кислотаси (18:3), C. араленсис уруғларида эса 2% гача γ-линолен кислотаси (γ-18:3) мавжудлиги аниқланган;
C. араленсис уруғларининг мойдорлиги 21.0% ни ташкил этиши, мой таркибидаги триацилглицеридларнинг молекуляр таркиби аниқланган, триацилглицеридлар молекуляр тузилишида монотўйинмаган ёғ кислоталарига эга турлар устун эканлиги кўрсатилган; мой атерогенлик ва тромбогенлик индексларининг пастлиги ҳамда соғломлилик индекси юқорилиги билан тавсифланиб, унинг юқори озуқавий қувватга эга эканлиги тасдиқланган;
ўрганилган ўсимликларнинг умумий липидлари, нейтрал липидлари, ёғ кислоталари ва уларнинг метил эфирлари, совунланмайдиган моддалари ҳамда қутбли липидлари дон ва сабзавот экинларида турли даражада ифодаланган ўсишни рағбатлантирувчи, замбуруғларга қарши, инсектицид ва стресс-протектор фаоллик намоён этиши аниқланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Amaranthus retroflexus L., Atriplex tatarica L., Chenopodium album L., Climacoptera aralensis L. ва Suaeda salsa (L.) Pall. ўсимликлари липидлари ҳамда уларнинг биологик фаоллигини тадқиқ қилиш асосида:
ўсимлик липидлари асосида инсектицид фаолликка эга восита яратилиб, унга ИММ нинг «Ўсимлик липидлари асосида инсектицид фаолликка эга восита» номли патенти (№ИАП 8082, 2025 й) олинган. Натижада янги инсектицид восита яратиш имкони туғилган;
Ченоподиум албум ва Атриплех татариcа ўсимликлари кимёвий таркиби ва биологик фаолликларига оид натижалардан юқори импакт факторли (ИФ) 3 дан ортиқ илмий журналларда (Molecules, 2023, Vol. 28, Article №13, 4902, IF 4.6; Food Bioscience, 2025, Vol. 68, 106624, IF 5.9; Trends in Food Science & Technology, 2025, Vol. 156, 104869, IF 15.4) фойдаланилган. Натижада соҳа мутахассислари мазкур ўсимлик таркибига кирувчи табиий бирикмалар, уларнинг миқдори, тузилиши ва биологик фаолликлари ҳақида муҳим маʼлумотларга эга бўлишган.

 

Yangiliklarga obuna bo‘lish