Сирожов Қилич Очиловичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистон меҳнаткашларининг фронт ортидаги фаолияти тарихи (Бухоро вилояти мисолида)”, 07.00.01 - Ўзбекистон тарихи (тарих фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Tar2211
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Tar.08.01 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Хаитов Шодмон Аҳмадович - тарих фанлари доктори, профессор; Ғафуров Абдурауф Фозилович - тарих фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Навоий давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Иккинчи жаҳон урушида эришилган ғалабага Бухоро вилояти аҳолисининг фронт ортида қўшган ҳиссаси билан боғлиқ тарихий жараёнларни ёритиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Уруш йилларида вилоятдан сафарбар қилинган аскар оилалари таʼминотига мудофаа фондидан маблағлар сарфланганлиги, вазият оғирлигига қарамай бухороликлар ғарбий ҳудудлардан кўчирилганларни ўз оиласи қатори миллий бағрикенглик билан қабул қилганлиги, хусусан, Бухоро шаҳридан Ховахон Солиева 10 нафар, Зебинисо Баҳромова 5 нафар етим болани ўз тарбиясига олганлиги, шундай бўлсада Фарҳод ГЭС қурилишида Бухородан 16 800 нафар колхозчи иштирок этганлиги, Ўзбекистонда илк бор Бухорода сунʼий вискоза ишлаб чиқарилганлиги, ишчилар кунлик иш нормасини 3-3,5 баробар, ҳатто 5-6 ва ундан ортиққа бажарганлиги исботланган;
иккинчи жаҳон уруши йилларида болалар боғчалари 10-12 соатгача ишлашга ва кечаси қаровчиси йўқ болалар учун махсус интернат гуруҳлари очилганлиги, шаҳар мактаблари ҳарбий мақсадларга хизмат қилганлиги, 8-9-синф ўқувчиларини деҳқончиликни ўргатиш учун махсус синфларга айлантирилганлиги, 1942/1943-ўқув йилида вилоят бўйича 21 минг нафар ўқувчи мактабга бормаганлиги ва 13 минг нафари эса, мутлақо мактабга жалб этилмаганлиги ҳамда мактабларда ҳарбий кадрлар тайёрлаш йўлга қўйилганлиги, 1945/1946-ўқув йилида ҳам вилоят мактабларининг давомади 55 фоизни ташкил этганлиги далилланган;
тиббиёт ходимларини тайёрлашга экстенсив усулдан фойдаланилганлиги, махсус тиббий бригадалар, вилоятда биринчи бўлиб фелдшер-акушерлик тиббиёт мактаби ташкил этилганлиги, 1943-1944-йилларда безгак билан касалланиш ҳар 10 минг нафар аҳолига 507 нафарни ташкил этиб, касаллик, асосан, йилнинг август ва сентябр ойларига тўғри келганлиги, унинг асосий маркази Когон шаҳри бўлганлиги аниқланган;
Бухоро меҳнаткашлари биргина Ленинград (Санк-Петербург) ҳимоячилари учун: 200 килограмм ёнғоқ, 502 килограмм майиз, 4899 литр вино, 4030 килограмм печене, 109 литр спирт, 117 килограмм қуритилган гўшт, 5176 килограмм қуритилган ўрик, 204,8 килограмм ёғ, 499 минг 600 дона тухум, 113 килограмм асал, 12 800 килограмм қуритилган мевалар, 238 килограмм тамаки, 448 килограмм товуқ гўшти, 3 дона одеколон, 5 килограмм чой каби маҳсулотларни юборганлиги, қолаверса қишлоқ хўжалиги аҳолисининг фронтга маблағ, кийим-кечак, мис ёки бошқа қимматбаҳо металлар йиғиш борасида жонбозлик кўрсатиб ўзларининг шахсий рўзғор буюмларидан фронт учун 35 тонна мис йиғиб топширганлиги далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Бухоро вилояти аҳолисини Иккинчи жаҳон урушида эришилган ғалабага қўшган ҳиссасини ўрганиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
Уруш йилларида вилоятдан сафарбар қилинган аскар оилалари таʼминотига мудофаа фондидан маблағлар сарфланганлиги, вазият оғирлигига қарамай бухороликлар ғарбий ҳудудлардан кўчирилганларни ўз оиласи қатори миллий бағрикенглик билан қабул қилганлиги, хусусан, Бухоро шаҳридан Ховахон Солиева 10 нафар, Зебинисо Баҳромова 5 нафар етим болани ўз тарбиясига олганлиги, шундай бўлсада Фарҳод ГЭС қурилишида Бухородан 16 800 нафар колхозчи иштирок этганлиги, Ўзбекистонда илк бор Бухорода сунʼий вискоза ишлаб чиқарилганлиги, ишчилар кунлик иш нормасини 3-3,5 баробар, ҳатто 5-6 ва ундан ортиққа бажарганлиги тўгрисидаги маълумотлардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг айрим дастурларини бажаришда кенг фойдаланилди (Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йил 12-августдаги 10/514-сонли далолатномаси). Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорийлантирилиши ёш авлод қалбида тинчликка шукроналик асосларини янада мустаҳкамлаш каби масалаларни ҳал этишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар ва тизимли чора-тадбирларни амалга оширишга хизмат қилди;
иккинчи жаҳон уруши йилларида болалар боғчалари 10-12 соатгача ишлашга ва кечаси қаровчиси йўқ болалар учун махсус интернат гуруҳлари очилганлиги, шаҳар мактаблари ҳарбий мақсадларга хизмат қилганлиги, 8-9-синф ўқувчиларини деҳқончиликни ўргатиш учун махсус синфларга айлантирилганлиги, 1942/1943-ўқув йилида вилоят бўйича 21 минг нафар ўқувчи мактабга бормаганлиги ва 13 минг нафари эса, мутлақо мактабга жалб этилмаганлиги ҳамда мактабларда ҳарбий кадрлар тайёрлаш йўлга қўйилганлиги, 1945/1946-ўқув йилида ҳам вилоят мактабларининг давомади 55 фоизни ташкил этганлиги ҳақидаги маълумотлардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирда узатилган “Таʼлим ва тараққиёт” ҳамда “Миллат ва маʼнавият” номли дастурларини тайёрлашда кенг фойдаланилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” давлат муассасасининг 2025-йил 3-июлдаги 01-33/505-сонли маʼлумотномаси). Натижада телетомошабинларда иккинчи жаҳон уруши йилларида кечган тарихий жараёнлар, хусусан халқ таълимининг ҳолати борасида тушунчаларнинг янада ривожланишига хизмат қилди;
тиббиёт ходимларини тайёрлашга экстенсив усулдан фойдаланилганлиги, махсус тиббий бригадалар, вилоятда биринчи бўлиб фелдшер-акушерлик тиббиёт мактаби ташкил этилганлиги, 1943-1944-йилларда безгак билан касалланиш ҳар 10 минг нафар аҳолига 507 нафарни ташкил этиб, касаллик, асосан, йилнинг август ва сентябр ойларига тўғри келганлиги, унинг асосий маркази Когон шаҳри бўлганлиги ҳақидаги илмий натижалардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирда узатилган “Тақдимот” кўрсатувини тайёрлашда кенг фойдаланилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” давлат муассасасининг 2025-йил 3-июлдаги 01-33/505-сонли маʼлумотномаси). Кўрсатув натижасида телетомошабинлар иккинчи жаҳон уруши йилларида Бухородаги ижтимоий-маданий ҳаёт, вилоятдаги сафарбарлик ва аҳолининг жанг майдонларида кўрсатган жасоратлари ҳамда шу йиллардаги тиббиётнинг ҳолати борасидаги қарашларини ривожлантиришга ҳамда бугунги обод ва фаровон ҳаётнинг қадрига етиш, шукроналик туйғусининг мустаҳкамланишига хизмат қилган;
Бухоро меҳнаткашлари биргина Ленинград (Санк-Петербург) ҳимоячилари учун: 200 килограмм ёнғоқ, 502 килограмм майиз, 4899 литр вино, 4030 килограмм печене, 109 литр спирт, 117 килограмм қуритилган гўшт, 5176 килограмм қуритилган ўрик, 204,8 килограмм ёғ, 499 минг 600 дона тухум, 113 килограмм асал, 12 800 килограмм қуритилган мевалар, 238 килограмм тамаки, 448 килограмм товуқ гўшти, 3 дона одеколон, 5 килограмм чой каби маҳсулотларни юборганлиги, қолаверса қишлоқ хўжалиги аҳолисининг фронтга маблағ, кийим-кечак, мис ёки бошқа қимматбаҳо металлар йиғиш борасида жонбозлик кўрсатиб ўзларининг шахсий рўзғор буюмларидан фронт учун 35 тонна мис йиғиб топширганлиги тўғрисидаги маълумотлардан натижалари Ўзбекистон Халқ демократик партиясининг 2025–2029-йилларга мўлжалланган сайловолди дастурида белгиланган “Баркамол авлод салоҳиятини рўёбга чиқариш” бобининг “Маънавий тарбия ва сифатли таълим” йўналишини амалга оширишда кенг фойдаланиб келинмоқда (Ўзбекистон Халқ демократик партияси 2025-йил 27-августдаги 6-350-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорийлантирилиши Партия тизимида фаолият юритаётган ходимларнинг ижтимоий-сиёсий билим ва кўникмаларини ошириш, мафкуравий тарғибот ишларини амалга оширишга хизмат қилди.