Артикова Нодира Санакуловна
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Диалогик нутқда тўлиқсиз гапларнинг функсионал синтаксем тадқиқи (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси роʻйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Fil3462
Илмий раҳбар: Асадов Рустам Муминович, филология фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият коʻрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02
Расмий оппонентлар: Бушуй Татяна Анатолевна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Қаландаров Айбек Рузимбаевич, филология фанлари боʻйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Навоий давлат педагогика университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга эга.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларида диалогик нутқ таркибидаги тўлиқсиз дарак гап конструкцияларида синтактик позицияларни эгаллаган, лекин эксплицит ифодаланмаган компонентларнинг структур-синтактик ва синтактик-семантик табиатини қиёсий очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
нол компонентларнинг таркибий-функсионал имкониятларини аниқлаш жараёнида инглиз ва ўзбек тилларини чоғиштирма таҳлил қилиш асосида жавоб репликалари таркибидаги тўлиқсиз гапларда ядровий, ноядровий ва бўйсунувчи компонентлар позицияларида имплицит ифодаланган синтаксемаларнинг бирикиш имкониятлари, шунингдек, уларнинг таркибий ўхшашлик ва фарқлари ва ижтимоий-маданий механизмлари очиб берилган;
синтактик структураларни фарқлаш тамойиллари ишлаб чиқишда экспликцит ва имплицит ифодаланган компонентлар ўртасидаги дифференциал синтактик белгилар асосида тўлиқсиз гапларни бошқа синтактик конструксиялардан ажратиш усуллари таклиф этилган ҳамда инглиз ва ўзбек тилларидаги қисқарган гаплар икки бошли эллиптик структураларнинг бир кўриниши эканлиги исботланган;
эллиптик компенсацияланиш (тўлиқланиш) механизмларидаги типологик фарқларни белгиш жараёнида тўлиқсиз гапларнинг синтактик, семантик ва прагматик хусусиятлари аниқланиб, уларни ёрдамчи элементларсиз қайта тиклаш имкониятлари исботланган ва бунда ушбу конструксиялар инглиз тилида нол компонентли, ўзбек тилида эса шахс-сон аффикслари каби морфологик кўрсаткичлар орқали ифодаланиши аниқланган;
процессуал бирликларнинг синтаксемик талқинига оид инглиз ва ўзбек тилларида нол процессуал-актив синтаксема ўтимли, ўтимсиз, лиминал ва чегаравий характердаги феъллар билан изоҳланиши исботланган ҳамда эргаш гап эса ёрдамчи феъл кўмагида аналитик шакл билан боғланиши ва вербализациянинг ўзгариши орқали ифодаланиши кўрсатиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва ўзбек тилларидаги диалогик нутқдаги тўлиқсиз гапларни лингвистик усуллар ёрдамида қиёсий тадқиқ қилиш жараёнида эришилган илмий натижалар асосида:
нол компонентларнинг таркибий-функсионал имкониятларини аниқлаш бўйича инглиз ва ўзбек тилларини чоғиштирма таҳлил қилиш асосида жавоб репликалари таркибидаги тўлиқсиз гапларда ядровий, ноядровий ва бўйсунувчи компонентлар позицияларида имплицит ифодаланган синтаксемаларнинг бирикиш имкониятларини аниқлашга оид хулосалардан 2021–2022-йилларга мўлжалланган № А-ОТ-2021-419 “Давлат ва нодавлат мактабгача таълим ташкилотларида инглиз тили ўқитувчиларининг касбий компетенсиясини ошириш курси учун электрон платформасини яратиш (Пре-счоолИПДП)” инновацион лойиҳаси доирасида қўлланилди (Мирзо Улуғбек номидаги Миллий университетнинг 2025-йил 26-мартдаги № 04/11-4108 сон маълумотномаси). Натижада, грант лойиҳасини янада такомиллаштириш ва икки тилдаги тўлиқсиз гапларнинг синтактик-семантик хусусиятларини қиёсий таҳлил қилиш назариясини ўрганишга хизмат қилган;
синтактик структураларни фарқлаш тамойиллари ишлаб чиқиш жараёнида экспликцит ва имплицит ифодаланган компонентлар ўртасидаги дифференциал синтактик белгилар асосида тўлиқсиз гапларни бошқа синтактик конструксиялардан ажратиш усулларини таклиф этиш, инглиз ва ўзбек тилларидаги қисқарган гаплар икки бошли эллиптик структураларнинг бир кўриниши эканлиги исботланганлигига доир натижаларида 2021–2023-йилларга мўлжалланган Эрасмус+ дастурининг № 598340-ЭПП-1-2018-1-ЭС-ЭППКА2-CБҲЕ-ЖП “Марказий Осиё ва Хитойда билимларни узатиш учун университетлар ҳамкорлик тизими (УНИCАC)” халқаро лойиҳаси доирасида қўлланилди (Мирзо Улуғбек номидаги Миллий университетнинг 2025-йил 28-мартдаги № 04/11-4156-сон маълумотномаси). Натижада, грант лойиҳасини такомиллаштириш ва тўлиқсиз гапларнинг коннотатив ва факултатив вариантларини синтактик даражада аниқлаш орқали уларнинг парадигматикасини очиб беришга хизмат қилган;
эллиптик компенсацияланиш (тўлиқланиш) механизмларидаги типологик фарқларни белгиш жараёнида тўлиқсиз гапларнинг синтактик, семантик ва прагматик хусусиятлари аниқланиб, уларни ёрдамчи элементларсиз қайта тиклаш имкониятлари исботланган ва бунда ушбу конструксиялар инглиз тилида нол компонентли, ўзбек тилида эса шахс-сон аффикслари каби морфологик кўрсаткичлар орқали ифодаланиши аниқланганлигига доир натижалари 2021–2023-йилларга мўлжалланган Эрасмус+ дастурининг № 598340-ЭПП-1-2018-1-ЭС-ЭППКА2-CБҲЕ-ЖП “Марказий Осиё ва Хитойда билимларни узатиш учун университетлар ҳамкорлик тизими (УНИCАC)” халқаро лойиҳаси доирасида қўлланилди (Мирзо Улуғбек номидаги Миллий университетнинг 2025-йил 28-мартдаги №04/11-4156-сон маълумотномаси). Натижада, мулоқот воситаси сифатида оғзаки ёки ёзма шаклда намоён бўлиши мумкин бўлган шакллар монологик ёки диалогик нутқда намоён бўлиши ва уларнинг ядро, ноядровий ва тобе компонентлар позициясида бирикиш имкониятларини очиб беришга хизмат қилган;
процессуал бирликларнинг синтаксемик талқинига оид инглиз ва ўзбек тилларида нол процессуал-актив синтаксема ўтимли, ўтимсиз, лиминал ва чегаравий характердаги феъллар билан изоҳланишини исботлаш, шунингдек, эргаш гап ёрдамчи феъл кўмагида аналитик шакл билан боғланиши ҳамда вербализациянинг ўзгариши орқали ифодаланишига доир натижалардан Ўзбекистон Республикаси
Самарқанд вилояти теле ва радиоешиттириш компаниясининг 2025-йил 14-мартда эфирга узатилган “Ассалом Самарқанд” тонгги дастури ва 2025-йил 28-мартда эфирга узатилган “Кун мавзуси” радиодастури ссенарийларини тайёрлашда қўлланилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 28-мартдаги №01-07/136-сонли маълумотномаси). Натижада расмий ва норасмий матнларни инглиз ва ўзбек тилларида ифодалашда тўлиқ мувофиқликка эришишга хизмат қилди.