Акрамова Дилшода Турдикуловнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Паркинсонизм «плюс» синдроми. Клиник, неврологик ва генетик жиҳатлари, даволашни такомиллаштириш», 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2DSc/Tib1044.
Илмий консультант: Рахимбаева Гулнора Саттаровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.04.
Расмий оппонентлар: Маджидова Ёкутхон Набиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Аликулова Нигора Абдукадировна, тиббиёт фанлари доктори, професор; Якупов Эдуард Закирзянович, тиббиёт фанлари доктори, професор.
Етакчи ташкилот номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади паркинсонизм “плюс” синдромининг клиник-неврологик ва генетик хусусиятларини ўрганиш, шу асосда эрта ташхислаш ва даволашни такомиллаштиришга қаратилган прогностик моделларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Паркинсон касаллигида GBA ген полиморфизми номотор симптомлар (когнитив бузилишлар, депрессия, вегетатив дисфункция) оғирлиги билан, VPS35 ген полиморфизми эса мотор симптомлар (брадикинезия, мушаклар ригидлиги, постурал нотўрғунлик) даражаси билан узвий боғлиқлиги аниқланган;
нейродегенерация ва нейрояллиғланиш маркери – нейрофиламент енгил занжири (NfL) ва моноцитар кимокин MCP-1 концентрациясининг ошиши клиник симптомлар оғирлиги, касалликнинг тез прогрессияси ҳамда функционал фаолият пасайиши билан ишончли корреляцион боғлиқлик аниқланган;
GBA ва VPS35 ген полиморфизмлари билан NfL ва MCP-1 даражаларининг биргаликда ошиши нейродегенератив жараёнларнинг кумулятив кучайишига хамда когнитив етишмовчиликнинг ўрта ва оғир даражада ривожланиши ва хаёт сифати кўрсаткичларининг пасайиши билан боғлиқ экани асосланган;
паркинсонизм «плюс» синдромларида эдаравон дори воситаси нейропротектор сифатида нейрояллиғланиш ва аксонал шикастланишга бартараф этишда, Паркинсон касаллигида пролонгирланган Леводопа мотор белгиларни узоқ муддатли назорат қилишда юқори самарага эга эканлиги исботланган;
клиник шкалалар (UPDRS, MoCA), генетик омиллар (GBA, VPS35) ва биомаркерлар (NfL, MCP-1) интеграциясига асосланган ҳолда касаллик кечишини баҳолаш, салбий прогнозни эрта аниқлаш ва патогенетик йўналтирилган индивидуал терапияни танлаш имконини берувчи дифференциал ташхис ва даволаш мезонлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
паркинсонизм «плюс» синдромида дифференциал ташхис мезонлари клиник-биокимёвий ривожланиш механизмлари, ташхислаш ва даволашни оптималлаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: Паркинсон касаллигида GBA ген полиморфизми номотор симптомлар (когнитив бузилишлар, депрессия, вегетатив дисфункция) оғирлиги билан, VPS35 ген полиморфизми эса мотор симптомлар (брадикинезия, мушаклар ригидлиги, постурал нотўрғунлик) даражаси билан узвий боғлиқлиги бўйича таклифлар 2025 йил 26 июндаги Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 649/т ва 650/т-сонли баённомалари билан тасдиқланиб, «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида нейрофиламент енгил занжири оқсили асосида диагностика ва терапевтик ёндашувни такомиллаштириш усуллари» ҳамда «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида моноцитар кимокинлар даражалари ва неврологик ўзгаришларни баҳолаш усуллари» номли услубий тавсияномалар мазмунига киритилди.Олинган илмий натижалар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 октябрдаги 26/48-сонли хулосасига мувофиқ тасдиқланиб, клиник амалиётга жорий этилди ҳамда Олмазор туман тиббиёт бирлашмаси (буйруқ №912, 2025 йил 2 август) ва Самарқанд давлат тиббиёт университети клиникасида (буйруқ №134, 2025 йил 29 август) амалда қўлланилди. Ижтимоий самарадорлиги: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромлари учун ишлаб чиқилган дифференциал-диагностик мезонлар асосида терапевтик ёндашувни индивидуаллаштириш, беморларда эрта реабилитация, ижтимоий мослашув ва ҳаётий фаолият жараёнига тўғри интеграцияни таъминлаш имкониятини яратди. Иқтисодий самарадорлиги: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромлари бўлган беморларда асоратларнинг олдини олиш, ўз вақтида аниқ ташхис қўйиш ва мақбул терапияни амалга ошириш орқали ҳар бир бемор учун 1100000 сўм миқдорида бюджет маблағларини тежаш имкони яратилди. Хулоса: Ушбу илмий янгиликни паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромлари бўлган беморларда қўллаш соғлиқни сақлаш тизимида самарали ташхис ва терапия моделини жорий қилишга хизмат қилади. Шунингдек, бир беморга 1100000 сўм маблағни тежаш имконини бериб, бюджет ва бюджетдан ташқари харажатларни оптималлаштиради.
иккинчи илмий янгилик: нейродегенерация ва нейрояллиғланиш маркери –нейрофиламент енгил занжири (NfL) ва моноцитар кимокин MCP-1 концентрациясининг ошиши клиник симптомлар оғирлиги, касалликнинг тез прогрессияси ҳамда функционал фаолият пасайиши билан ишончли корреляцияси аниқланган бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2025 йил 26 июндаги 649/т ва 650/т баённомалари билан тасдиқланган «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида нейрофиламент енгил занжири оқсили асосида диагностика ва терапевтик ёндашувни такомиллаштириш усуллари» ҳамда «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида моноцитар кимокинлар даражалари ва неврологик ўзгаришларни баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Илмий янгилик Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 октябрдаги №26/48-сонли хулосаси ҳамда Олмазор туман тиббиёт бирлашмаси (буйруқ №912, 2025 йил 2 август) ва Самарқанд давлат тиббиёт университети клиникаси (буйруқ №134, 2025 йил 29 август) асосида амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромларида неврологик ўзгаришларга таъсир қилувчи генетик ва биомаркерларнинг (GBA, VPS35, MCP-1, NfL) аниқланиши ва уларга асосланган этиопатогенетик терапия усулларининг жорий этилиши, беморларда стационарда даволаниш муддатини қисқартириш, когнитив имкониятларни тиклаш ва уларнинг ижтимоий мослашувини яхшилашга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромларида асоратларнинг олдини олиш, эрта ва аниқ ташхис ҳамда патогенетик йўналтирилган даволаш усуллари орқали ҳар бир бемор учун 1350000 сўм бюджет маблағларини тежаш имконияти яратилди. Хулоса: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромларида генетик (GBA, VPS35) ва яллиғланиш биомаркерларига (MCP-1, NfL) асосланган патогенетик терапияни жорий этиш клиник самарадорликни оширади ва стационар даволаш муддатини қисқартиради. Бунда ҳар бир бемор учун 150000 сўм миқдорида маблағ тежалиши орқали соғлиқни сақлаш тизимида иқтисодий самарадорликка эришилади;
учинчи илмий янгилик: GBA ва VPS35 ген полиморфизмлари билан NfL ва MCP-1 даражаларининг биргаликда ошиши нейродегенератив жараёнларнинг кумулятив кучайишига, когнитив етишмовчиликнинг ўрта ва оғир даражада шаклланиши хамда хаёт сифати кўрсаткичларининг пасайиши билан боғлиқ бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2025 йил 26 июндаги 649/т ва 650/т баённомалари билан тасдиқланган «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида нейрофиламент енгил занжири оқсили асосида диагностика ва терапевтик ёндашувни такомиллаштириш усуллари» ҳамда «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида моноцитар кимокинлар даражалари ва неврологик ўзгаришларни баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Илмий янгилик Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 октябрдаги №26/48-сонли хулосасига мувофиқ тасдиқланди ва амалиётга жорий этилди. Шунингдек, тадқиқот натижалари Олмазор туман тиббиёт бирлашмаси – буйруқ №912, 2025 йил 2 август ва Самарқанд давлат тиббиёт университети клиникаси – буйруқ №134, 2025 йил 29 август асосида клиник амалиётга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: Нейрояллиғланиш маркерлари (MCP-1, NfL) ва генетик маркерлар даражасига қараб этиопатогенетик терапия усулини танлаш имкони пайдо бўлиб, бу Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромлари бўлган беморларда клиник белгиларни камайтириш, функционал ҳолатни яхшилаш ва стационарда қолиш муддатини қисқартиришга ёрдам беради. Шунингдек, мазкур биомаркерлар патогенетик жараёнларни чуқур тушуниш имконини беради ва замонавий назарияларни илмий асос билан бойитишга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: Диагностик ва даволаш алгоритмларини самарали жорий этиш орқали паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромлари билан боғлиқ асоратларни эрта аниқлаш ва мақбул терапия ўтказиш йўли билан ҳар бир бемор учун 1100000 сўм миқдорида бюджет маблағларини тежаш имконияти яратилади. Бу маблағлар асосан стационар даволаш харажатлари ҳисобидан тежалди. Хулоса: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромларида нейробиологик кўрсаткичлар (MCP-1, NfL) ва генетик маркерлар асосида терапевтик стратегияни индивидуаллаштириш клиник самарадорликни оширади ва беморларни стационар даволаш муддатини қисқартиради. Бу орқали ҳар бир бемор учун 1100000 сўмгача бюджет маблағларини тежашга эришилиб, соғлиқни сақлаш тизимида иқтисодий барқарорлик таъминланади;
тўртинчи илмий янгилик: паркинсонизм «плюс» синдромларида эдаравон дори воситаси нейропротектор сифатида нейрояллиғланиш ва аксонал шикастланишга бартараф этишда, Паркинсон касаллигида пролонгирланган Леводопа мотор белгиларни узоқ муддатли назорат қилишда юқори самарага эга эканлиги бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2025 йил 26 июндаги 649/т ва 650/т баённомалари билан тасдиқланган «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида нейрофиламент енгил занжири оқсили асосида диагностика ва терапевтик ёндашувни такомиллаштириш усуллари» ҳамда «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида моноцитар кимокинлар даражалари ва неврологик ўзгаришларни баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Таклиф этилган терапевтик ёндашув Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 октябрдаги №26/48-сонли хулосасига мувофиқ тасдиқланди ва амалиётга жорий этилди. Шунингдек, натижалар Олмазор туман тиббиёт бирлашмаси - буйруқ №912, 2025 йил 2 август ҳамда Самарқанд давлат тиббиёт университети клиникаси - буйруқ №134, 2025 йил 29 август асосида клиник амалиётга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: паркинсонизм “плюс” синдромларида ва Паркинсон касаллигида терапевтик ёндашувнинг дифференциал қўлланилиши беморларни реабилитация жараёнига тезроқ жалб қилиш, клиник белгиларни юмшатиш ва соғломлашув жараёнини тезлаштириш имконини яратди. Иқтисодий самарадорлиги: паркинсонизм синдромларини ўз вақтида аниқлаш ва патогенетик терапияни белгиланган даражада ўтказиш келгусидаги асоратларнинг олдини олишга хизмат қилиб, ҳар бир терапия учун 1500000 сўмгача бюджет маблағларини тежаш имконини берди. Хулоса: паркинсонизм “плюс” синдромлари ва Паркинсон касаллиги учун ишлаб чиқилган дифференциал терапия усули беморларда симптомлар регрессини таъминлаб, даволаш муддатини қисқартиради. Бу орқали ҳар бир бемор учун 1500000 сўмгача бюджет маблағларини тежаш имкони вужудга келиб, соғлиқни сақлаш тизимида ресурсларни мақсадли сарфлашга хизмат қилади;
бешинчи илмий янгилик: клиник шкалалар (UPDRS, MoCA), генетик омиллар (GBA, VPS35) ва биомаркерлар (NfL, MCP-1) интеграциясига асосланган ҳолда касаллик кечишини баҳолаш, салбий прогнозни эрта аниқлаш ва патогенетик йўналтирилган индивидуал терапияни танлаш имконини берувчи дифференциал ташхис ва даволаш мезонлари бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2025 йил 26 июндаги 649/т ва 650/т баённомалари билан тасдиқланган «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида нейрофиламент енгил занжири оқсили асосида диагностика ва терапевтик ёндашувни такомиллаштириш усуллари» ҳамда «Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм плюс синдромларида моноцитар кимокинлар даражалари ва неврологик ўзгаришларни баҳолаш усуллари» мавзусидаги услубий тавсияномалар мазмунига киритилди. Ишлаб чиқилган ташхис алгоритмлари Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025-йил 7 октябрдаги №26/48-сонли хулосасига мувофиқ тасдиқланди ҳамда амалиётга жорий этилди. Шунингдек, улар Олмазор туман тиббиёт бирлашмаси - буйруқ №912, 2025 йил 2 август ва Самарқанд давлат тиббиёт университети клиникаси - буйруқ №134, 2025 йил 29 август асосида клиник амалиётга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: беморларни эрта аниқлашга хизмат қилувчи комплекс ташхис моделларининг жорий этилиши паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромлари бўлган шахсларни вақтли равишда реабилитация, клиник кузатув ва патогенетик даволаш дастурларига жалб қилиш имконини яратди. Иқтисодий самарадорлиги: олинган маълумотлар асосида паркинсонизм “ плюс” синдромлари ва Паркинсон касаллигини эрта ташхислаш бир бемор учун 1500000 сўмни иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: Паркинсон касаллиги ва паркинсонизм “плюс” синдромларида клиник, биохимик, нейропсихологик ва генетик кўрсаткичлар асосида ишлаб чиқилган ташхис модели юқори аниқлик ва ишончлиликни таъминлайди.