Халилова Зарнигор Муҳаммаджон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида еълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек ва инглиз тилларида “оила” консептининг лингвокогнитив ва лингвокултурологик жиҳатлари тадқиқи” (У.Ҳамдамнинг “Мувозанат” ҳамда Е.Петчеттнинг “Голландча уй” романлари мисолида) 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисослиги бўйича.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.PhD/Fil4224
Илмий раҳбар: Ганиева Дилдорахон Азизовна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.10.05 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, доцент Сулайманова Нилуфар Жаббаровна, иккинчи расмий оппонент сифатида филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент Маъруфова Зулфия Набиевна.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади ўзбек ва инглиз тилларида “оила” консептининг лингвокогнитив ҳамда лингвокултурологик жиҳатларини У.Ҳамдамнинг “Мувозанат” ҳамда Е.Петчеттнинг “Голландча уй” романлари мисолида очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек ва инглиз тилларидаги “оила” концептини воқеалантирувчи лисоний бирликларнинг таркибий тузилиши, семантик хусусиятлари ҳамда лингвокогнитив ва лингвокултурологик жиҳатлари ўрганилиб, ўзбек тилида оиланинг насл-насаб, бурч ва ижтимоий барқарорликка таянган модели, инглиз тилида эса шахсий эркинлик ва моддий қадриятларга асосланган модели тилда акс этиши аниқланган;
чоғиштирилаётган тиллардаги қариндошлик (бобо, буви, амаки, тоға, амма, хола, жиян/ grandfather, grandmother, uncle, aunt, nephew, niece…), никоҳ (эр, хотин, қайнона, қайнота, қайноға, қайнсингил/ husband, wife, mother-in-law, father-in-law, brother-in-law, sister-in-law…), ота-она ва фарзанд муносабатларини (ота, она, опа, сингил, ака, ука/ father, mother, sister, brother…) ифодаловчи лексемалар таҳлил қилиниб, улар “оила” ҳамда “family” концептуал майдонини ташкил этувчи бирликлар эканлиги далилланган;
ўзбек ва инглиз тилларидаги 130 дан ортиқ фразеологик бирликларда ифодаланган оилавий муносабатлар асосида шаклланган “оила”, “никоҳ”, “эр-хотин муносабатлари”, “рўзғор юритиш”, “ота-она ва фарзанд алоқалари” каби концептуал-тематик майдонларнинг миллий-маданий жиҳатлари танланган асарлардаги мисоллар орқали асосланган;
ўзбек ва инглиз тилларида “оила” концептининг умумий оилавий муносабатлар, уй ва оилавий мерос, ота-она ва фарзандлар ўртасидаги муносабатлар, ўгай она ва ўгай фарзандлар муносабатлари, ака-ука ва опа-сингил муносабатлари, бойлик ва мерос масалалари каби маданий-скриптлар асосида турлича воқеалантирилгани “Мувозанат” ҳамда “Голландча уй” романлари материаллари асосида исботланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек ва инглиз тилларида “оила” консептини воқеалантирувчи лисоний бирликларнинг лингвокогнитив ҳамда лингвокултурологик тадқиқи асосида олинган натижалар қуйидаги ишларда жорийланган:
ўзбек ва инглиз тилларидаги “оила” концептини воқеалантирувчи лисоний бирликларнинг таркибий тузилиши, семантик хусусиятлари ҳамда лингвокогнитив ва лингвокултурологик жиҳатлари ўрганилиб, ўзбек тилида оиланинг насл-насаб, бурч ва ижтимоий барқарорликка таянган модели, инглиз тилида эса шахсий эркинлик ва моддий қадриятларга асосланган модели тилда акс этиши аниқланганлиги тўғрисидаги хулоса ва тавсиялардан 2022-2023 йиллар “Ўзбек миллий рақс санъатини тарғиб этишга бағишланган веб-сайт ва мультимедиа маҳсулотлари (электрон луғатлар) тўплами яратиш” мавзусидаги F3-2019081663 рақамли фундаментал лойиҳани бажаришда, хусусан, “Ўзбек фольклор санъати терминларининг қисқача ўзбекча-инглизча-немисча изоҳли луғати” ни яратишда самарали фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлигининг 2025-йил 4-февралдаги 1/04-181-сонли маълумотномаси). Натижада оила тушунчасининг турли ижтимоий ва маданий муҳитларда акс этиши ва унинг турли халқлар маданиятида ўхшаш ва фарқли жиҳатларини ўрганиш имкони кенгайган.
чоғиштирилаётган тиллардаги “оила” ҳамда “family” концептуал майдонини ташкил этувчи қариндошлик, никоҳ, ота-она ва фарзанд муносабатларини ифодаловчи лексемаларнинг ифодаловчи лексемалар қиёсий таҳлили, ўзбек ва инглиз тилларидаги 130 дан ортиқ фразеологик бирликларда ифодаланган оилавий муносабатлар асосида шаклланган “оила”, “никоҳ”, “эр-хотин муносабатлари”, “рўзғор юритиш”, “ота-она ва фарзанд алоқалари” каби концептуал-тематик майдонларнинг миллий-маданий жиҳатлари танланган асарлардаги мисоллар орқали асосланган илмий натижа ва хулосаларидан 2022-2024-йилларда “Мусиқа ва санъат ўқув муассасалари учун “Болалар рақслари” фанидан интерактив ўқув-методик қўлланмалар яратиш” мавзусидаги F3-2019081773 рақамли фундаментал лойиҳани бажаришда, хусусан, “Ўзбек болалар рақслари, рақс либослари ва тақинчоқлари номларининг ўзбекча-русча-инглизча-французча қисқача изоҳли луғати”ни яратишда фойдаланилган (Ўзбекистон давлат хореография академиясининг 2025-йил 11-июльдаги 1/04-287-сонли маълумотномаси). Натижада диссертацияда берилган хулосалар асосида изоҳли луғатнинг илмий-назарий қиммати ортган;
ўзбек ва инглиз тилларида “оила” концептининг умумий оилавий муносабатлар, уй ва оилавий мерос, ота-она ва фарзандлар ўртасидаги муносабатлар, ўгай она ва ўгай фарзандлар муносабатлари, ака-ука ва опа-сингил муносабатлари, бойлик ва мерос масалалари каби маданий-скриптлар асосида қандай воқеалантирилгани “Мувозанат” ҳамда “Голландча уй” романлари материаллари асосида исботлангани тўғрисидаги хулоса ва тавсиялардан ЎЗМТРК “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият” эшиттиришларининг сценарийсини ёзишда фойдаланилган. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 4-февралдаги 26-36-952-сонли маълумотномаси). Натижада кўрсатув ва эшиттиришлар учун тайёрланган материалларнинг мазмуни чуқурлашган, илмий далилларга бой бўлиши таъминланган ҳамда кўрсатув ва эшиттиришларда кўтарилган оила мавзусидаги масалаларнинг илмий асоси кучайтирилган.