Жомардова Дилафруз Қаҳрамоновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
“Апеллятив лексиканинг лингвомаданий тадқиқи (ўзбек ва рус тиллари тиббиёт реклама матнлари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация рўйхатга олинган рақам: №Б2022.4.PhD/Fil2938
Диссертация бажарилган муассаса: Бухоро давлат университети.
Илмий раҳбар: Гафуров Бахтиёр Закирович, филология фанлари доктори, доцент
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Турон университети, PhD.03/2025.27.12. Fil.39.01
Расмий оппонентлар: Шарипова Азиза Абдуманаповна филология фанлари доктори, доцент, Нигматова Лола Хамидовна филология фанлари бўйича фалсафа доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек ва рус тилларидаги тиббиёт реклама матнлари мисолида апеллятив лексиканинг лингвомаданий хусусиятларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек ва рус тилларидаги тиббиёт атамаларининг апеллятив лексик бирлик сифатида қиёсий тадқиқи илк марта амалга оширилиб, қўлланилиш доираси ва ифодаланиш хусусиятлари аниқланган;
кўрсатилаётган соғлиқни сақлаш хизматлари, дори-дармон маҳсулотлари ҳамда нанотиббиётга алоқадор реклама эълонларида ўзбек ҳамда рус тиллари доирасида мавжуд апеллятив луғат бирликларининг фойдаланиш миқёсини улар қайси мавзуларга тегишли эканлиги таснифланган ҳолда тилшунослик нуқтайи назаридан очиб берилган;
тиббиётга оид хизматлар ҳамда фармацевтика воситаларининг ўзбекча ва русчадаги реклама хусусиятли жумлаларида салбий конотацияга эга маънавий меъёрларга зид ва уяцизликни ифодаловчи сўзлар алоҳида ҳолда уларнинг лисоний-маданий доирани таъсирлантирадиган омиллари баён этилди ҳамда аксилреклама фактори соғлиқни сақлаш тарғиботлари нуқтайи назаридан контекстда пайдо бўлишининг зарур шартлари асосланган;
соғлиқни сақлаш соҳасига тегишли реклама материалларида апеллятив луғавий-маъновий бирликларнинг қўлланилиш чегараси белгилаб чиқилиб, ҳар икки тилнинг миллий ҳамда маданий жиҳатлари орқали мазкур тилларнинг умумий ўхшашликлари ва дифференциал тафовутлари далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ҳар икки тилда воқеланган апеллятив лексикага дахлдор лигвомаданий аломатлар бўйича медицина жабҳасига тегишли реклама материаллари воситасида кузатувлар олиб борилиши сабабли шаклланган тегишли якуний тўхтам ва эришилган илмий натижаларга кўра:
диссертация ишининг тадқиқий натижалари ҳамда материаллари асосида давлатимиз тарафидан йўлга қўйилган илмий-техник дастурлар доирасида 2022-2023-йилларга мўлжалланган ИЛ-21091506 – “Ўзбек исмларининг изоҳли имло луғати ва мобил иловасини яратиш” бўйича амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган. Жумладан, диссертациянинг қуйидаги илмий натижаларидан имло луғати мобил иловасини яратишда, айрим апеллятив лексик бирликларнинг маъносини изоҳлашда фойдаланилди; наномедицина, дори-дармон маҳсулотлари ҳамда медицина йўналишидаги сервис рекламаларининг тегишли матнларида кузатилган фаоллик миқёсидан миллий тилимиз ва рус эли забонида мавжуд апеллятив лисоний-луғавий ҳолатларнинг тематик туркумлари, мазмун мундарижаси, шунингдек, тилшунослик йўналишидаги анализига доир умумлашма ёндашув ҳамда якуний фикрларнинг ролини ёритиш вазифаларига таянилди (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-мартдаги №01/4-953-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа мундарижаси кенгауиб, мазмуни мукаммаллашган, устига-устак, медицина илмига дахлдор реклама жумлаларида апеллятив лексик бирликлар ифода топиши борасидаги теоретик қарашлар мураккаблашувига ҳам туртки берган;
туркий ҳамда шарқий славян тиллари гуруҳларига мансуб икки забоннинг лексик-семантик хазинасида учрайдиган тиббий сервис ҳамда дори-малҳам воситаларини реклама қилиш жараёнида кузатадиганимиз манфий лексик намуналардан, боз устига, ушбу лисоний ҳодисалар лингвомаданий тусдаги ижтимоий бирлашмаларга кўрсатувчи таъсир факторларини максимал ёритиб, аксилреклама истилоҳининг тиббиёт рекламаларига нисбатан контекстуал шаклланиш омилларини исботлайдиган хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Миграция агентлиги Бухоро вилояти ҳудудий филиалида фуқароларнинг хорижда ишлаш учун кетишдан олдинги кўниктириш ва тайёргарлик даражаларини аниқлаш мақсадида “Интенсив чет тили курслари”, “Танланган мутахассислик бўйича профессионал тренинглар”, “Маданий мослашув ва халқаро мулоқот бўйича маҳорат дарслари”, “Меҳнат қонунчилиги ва хориждаги ишчиларнинг ҳуқуқлари бўйича маслаҳатлар” каби ўқув дастурлар модулларининг шакллантирилишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Миграция агентлиги Бухоро вилояти ҳудудий филиалининг 2025-йил 8-сентябр №02/25-00/03-53-сон маълумотномаси). Натижада фуқароларнинг хорижий тилларни, жумладан рус тилининг ёзма ва оғзаки шаклларини тўлиқ ўзлаштириш, хорижда ишлаш учун кетишдан олдинги кўниктириш ҳамда тайёргарлик даражаларининг ортишига эришилган;
ўзбек ва рус тилларидаги тиббий истилоҳларга дахлдор апеллятив лексик бирликлараро солиштирма изланиш, фойдананилиш миқёси ҳамда ифодавий жиҳатлар юзасидан қўл урилган ўрганиш ва таҳлиллар натижаларидан Бухоро вилояти ҳокимлиги ҳузуридаги фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ходимларинининг малакасини ошириш бўйича ўқув курслари тингловчилари учун мўлжалланган семинар машғулотларини ташкиллаштириш жараёнида фойдаланилган (Бухоро вилояти ҳокимлиги ҳузуридаги фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ходимларинининг малакасини ошириш бўйича ўқув курслари марказининг 2025-йил 22-май №145-сон маълумотномаси). Натижада тадқиқотчи томонидан илмий ишда келтирилган умумий хулосалар, Бухоро вилояти, жумладан Бухоро шаҳридаги мавжуд маҳаллалар ходимларининг давлат тилида иш юритиш бўйича билим ва кўникмалари кенгайтирилиб, ушбу маҳаллаларда жойлашган хусусий клиникалар томонидан тақдим этилаётган тиббий хизматлар реклама банерларидаги орфографик ва стилистик хатолар бартараф этилган;
мавзу бўйича тадқиқот ишида келтирилган тиббиётга доир реклама матнларида апеллятив лексикадан фойдаланиш миқёси, ҳар икки тилдаги тиббиёт атамаларининг апеллятив лексик бирлик сифатида солиштирма ўрганилиши мазкур тилларга хос индивидуаллик билан бир қаторда мақсад ҳамда вазифа ҳам бир-бирига мувофиқ келиши, иккала тилда ҳам тиббий терминларнинг апеллятив лексик бирлик сифатида шаклланиш манбалари шу халқларнинг ижтимоиу ҳауоти, маданиуати, тарихи билан бевосита боғлиқлигига оид илмиу-назариу хулосалардан, ўзбек ва рус тилларининг миллий-маданий хусусиятлари орқали ушбу тилларнинг умумий ва хусусий қирралари ўзаро чоғиштирилишига доир назарий ҳамда амалий аҳамиятга эга далилларидан Бухоро вилояти телерадиокомпаниясининг “Ўзбекона”, “Долзарб мавзу”, “Қадрият, урф-одат ва анъана”, “Адабиёт дарси”, шунингдек, “Маънавият гулшани”, “Қадриятлар қадим бешиги” номли радиоешиттиришларида 2023-2024 йиллар давомида фойдаланилган (Бухоро вилоят телерадиокомпаниясининг 2025-йил 12-март №01-09-79-сон маълумотномаси). Натижада тадқиқотдаги маълумотлар миллиу-маънавиу меросни тарғиб қилишга қаратилган коърсатувлар ссенариусини боуитишга хизмат қилган.
