Нормаматов Илёс Сулаймоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ғўзанинг (G. hirsutum L.) шўрга чидамлилигига алоқадор генетик локусларини хариталаш ва номзод генларни аниқлаш», 03.00.03 – Молекуляр биология. Молекуляр генетика. Молекуляр биотехнология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/В907.
Илмий раҳбар: Макамов Абдусалом Хасанбоевич, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Геномика ва биоинформатика маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Илғор технологиялар маркази, ДСc.05/2025.27.12.Б.27.01.
Расмий оппонентлар: Адилов Бахтиёр Шухратович, биология фанлари доктори; Қурбонов Аброр Ёрқинович, биология фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ғўза популяциясида туз стрессига чидамлиликда муҳим бўлган морфо-хўжалик белгиларни баҳолаш, ҚТЛ локуслар ва номзод генларни аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Ўзбекистон ғўза гермоплазма коллекциясидан танлаб олинган РИЛ (Наманган-77 × КК 1795) популяциясини тупроқ шўрланишига чидамлилик даражаси табиий дала муҳитида ва сунъий лаборатория шароитида туз стресси остида баҳоланиб, чидамлиликда муҳим бўлган фенотипик белгилар аниқланган;
РИЛ популяциясининг генотипик маълумотлари СТРУCТУРЕ дастурида таҳлил қилинганда, популяциянинг генетик тузилиши учта асосий гуруҳдан иборат эканлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган;
туз стрессига чидамлилик белгилари билан генетик боғланган микросателлит ССР маркерлар ажратиб олинган ва уларнинг панели тузилган;
илк бор тадқиқот намуналарида ДНК маркерлари ёрдамида туз стрессига чидамлилик билан ассоциацияланган генетик локуслари молекуляр хариталаштирилган;
Унипро УГЕНЕ (Ин силиcо ПЗР) биоинформатик дастури, АУГУСТУС веб-иловаси ва НCБИ маълумотлар базасидаги БЛАСТ глобал қидирув тизимидан фойдаланиб туз стрессига чидамли белгилари билан боғлиқ бўлган эҳтимолий 11 та номзод ген идентификация қилинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ғўзанинг (G. hirsutum L.) шўрга чидамлилигига алоқадор генетик локусларини хариталаш ва номзод генларни аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Сирдарё ва Навоий вилоятларининг тупроғи шўрланган дала майдонларида Ф9Наманган-77 × КК-1795 популяциясидан 8 та , Ф9Наманган-77 × Ҳапиcала-19 популяциясидан 11 та ва Ф9Наманган-77 × Занги Ота популяциясидан 8 та тизмалар синаб кўриш ва уларни уруғларини копайтиришга тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2023 йил 19 октябрдаги 02/21-05/5322-сон маълумотномаси). Натижада, танлаб олинган 27 тизма назорат Ан-Боёвут-2 ва Наманган-77 навларига нисбатан туз стрессига чидамлилиги 25-30 %, ҳосилдорлиги 4-5 с/га баланд, эртапишарлиги бўйича 5-6 кун эрта пишар тизмалар ажратиб олиш ва уларни уруғларини кўпайтириш имконини берган;
Ғўза рекомбинант инбред РИЛ линиялари орасидан тупроқ шўрланишига чидамлилиги юқори бўлган РИЛ-05, РИЛ-11, РИЛ-17, РИЛ-45, РИЛ-47, РИЛ-48, РИЛ-53, РИЛ-54, РИЛ-55, РИЛ-56, РИЛ-57, РИЛ-58, РИЛ-60, РИЛ-63, РИЛ-64, РИЛ-65 РИЛ-75 ва РИЛ-85 каби линиялар Геномика ва биоинформатика Марказининг “Ноёб гʻўза ва бошқа экинлар генофонди” коллекциясига топширилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2024 йил 5 августдаги 4/1255-1741-сонли маълумотномаси). Натижада, гʻўза коллекциясида туз стрессига чидамли, юқори ҳосилдорликка эга ғўза генофондини ва генетик хилма - хилликни бойитиш имконини берган.