Юсупов Шохрух Шухратовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бурун-ёноқ-орбитал соҳаси жароҳатлари бўлган беморларни ташҳислаш, даволаш ва реабилитациясига комлекс ёндашув» 14.00.21- Стоматология (тиббиёт фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2021.2.DSc/Tib572.
Илмий раҳбар: Боймурадов Шуҳрат Абдужалилович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент Давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент Давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Расмий оппонентлар: Амануллаев Рустам Азимжанович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Дусмухаммедов Махмуджон Закирович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Шукпаров Асилбек Байадилович (Қозоғистон Республикаси) тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот:      Киров давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: бурун-ёноқ-орбитал комплекси синишларини даволашнинг тиббий-диагностик ва реабилитатсион алгоритмлар мажмуасини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ультратовушли эластография ёрдамида бурун-ёноқ-орбитал комплекснинг юмшоқ тўқималари ва параорбитал мушакларнинг битишини баҳолаш усули ишлаб чиқилди ва бу диагностика мезонларини 28,4% га яхшилаш, ташхис қўйиш ҳамда жарроҳликдан кейинги парвариш харажатларини 16,7% га камайтириши исботланган;
бурун-ёноқ-орбитал комплекси синишларини ташхислаш учун замонавий 3D моделлаштириш технологиялари алгоритмлари жорий этилди ва бу анъанавий усулларга нисбатан ташхис қўйиш сифатини 25,3-30,5% га ошириши  аниқланган;
МСКТ ва 3D-реконструкция асосида бурун-ёноқ-орбитал комплекси синишларини жарроҳлик йўли билан даволашни операциядан олдин режалаштириш усули такомиллаштирилди,  ўз навбатида бу юзнинг фотометрик симметрия индексини 3,2±1,5% га ортиши исботланган;
илк бор 3D-имплантатларнинг оптимал ғоваклиги ва чидамлилиги даражаси 70±5%гача бўлгани, шунингдек бу қон томир ўсиши ва кейинчалик имплантация зонасида суяк тўқимаси билан бирикиш жараёни учун қулай шароит эканлиги аниқланган;
индивидуал моделлаштирилган 3D-имплантатни қўллаш орқали бурун-ёноқ-орбитал комплекси синишларининг анатомик яхлитлигини тиклаш усули ишлаб чиқилди, ўз навбатида бу шифохонада ётиш муддатини 4,5±0,9 кундан 2,3±1,3 кунгача қисқартириши исботланган;
бурун-ёноқ-орбитал комплекс тўқималарида қон айланиши ва моддалар алмашинувини яхшилайдиган инфрақизил лазер терапиясини қўллаш технологияси яратилди, бу орфқали функционал тикланиш давомийлигини 27,8% га қисқариши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси жароҳатлари билан оғриган беморларни ташхислаш, даволаш ва реабилитация қилишга комплекс ёндашув бўйича олинган натижалар (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 7 октябрдаги 26/28-сонли хулосаси):
биринчи илмий янгилик: ультратовушли эластография ёрдамида бурун-ёноқ-кўз косаси комплексининг юмшоқ тўқималари ва кўз косаси атрофидаги мушакларнинг битишини баҳолаш усули ишлаб чиқилди. Бу ташхис мезонларини 28,4% га яхшилаш ва ташхислаш ҳамда операциядан кейинги парвариш харажатларини 16,7% га камайтиришни таъминлади. Ушбу йўналишнинг илмий аҳамияти шундаки, эластографик таҳлил юмшоқ тўқималарнинг зичлиги, бир хиллиги ва биомеханик хусусиятлари динамикасини объективлаштириш, регенерация жараёнидаги оғишларни эрта аниқлаш ва даволаш самарасини кузатиш аниқлигини ошириш имконини беради. Усул Республика ихтисослаштирилган травматология ва ортопедия илмий-амалий тиббиёт маркази Самарқанд филиалининг 2025 йил 24 июлдаги 125-1-сонли буйруғига асосан клиник амалиётга жорий этилди. Усулнинг ижтимоий самарадорлиги операциядан кейинги кечки асоратлар частотасини 16% га камайтириш ва тикланиш бузилишларини ўз вақтида аниқлаш орқали такрорий мурожаатлар сонини 21% га камайтиришда намоён бўлади. Бу реабилитация сифатини яхшилайди ва тиббиёт муассасаларига тушаётган юкни камайтиради. Олинган натижалар ультратовушли эластографиянинг юмшоқ тўқималар регенерациясини назорат қилиш воситаси сифатидаги юқори клиник аҳамиятини тасдиқлайди ва уни бурун-ёноқ-кўз косаси соҳаси жароҳатлари билан оғриган беморларни комплекс даволашда қўллаш истиқболларини кўрсатади;
иккинчи илмий янгилик: бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси синишларини ташхислаш учун замонавий 3D моделлаштириш технологияларининг алгоритмлари жорий этилди.  Бу анъанавий усулларга нисбатан ташхис қўйиш сифатини 25,3-30,5% га яхшилаш имконини берди. Жорий этилган технологияларнинг илмий аҳамияти шундаки, машина таҳлили ва уч ўлчовли реконструкция алгоритмларидан фойдаланиш шикастланишларни баҳолашни объективлаштириш, диагностика хатоларини камайтириш ва шифокорнинг тажриба даражасидан қатъи назар, МСКТ маълумотларини талқин қилишни стандартлаштириш имконини беради. Ишлаб чиқилган диагностик модуль Республика ихтисослаштирилган травматология ва ортопедия илмий-амалий тиббиёт маркази Самарқанд филиалининг 2025 йил 14 июлдаги 97-1-сонли буйруғига асосан амалиётга татбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлик диагностик тафовутлар сонининг 27 фоизга камайиши ва ташхис қўйиш вақтининг ўртача 18 %га қисқариши билан тасдиқланади. Бу эса даволанишни бошлашни тезлаштиради ва беморларнинг тикланиш прогнозини яхшилайди. Олинган маълумотлар сунъий интеллект ва 3D моделлаштиришнинг бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси шикастланишларини ташхислашда интеграциясининг юқори амалий аҳамиятини ва уларни клиник амалиётга янада кенгроқ жорий этишнинг асослилигини кўрсатади;
учинчи илмий янгилик: МСКТ ва 3D-реконструкция асосида бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси синишларини жарроҳлик йўли билан даволашни операциядан олдин режалаштириш усули такомиллаштирилди, бу юзнинг фотометрик симметрия кўрсаткичини 3,2±1,5% га оширди.  Ушбу натижанинг илмий аҳамияти шундаки, уч ўлчамли реконструкциядан фойдаланиш шикастланган тузилмаларнинг анатомик параметрларини аниқроқ моделлаштириш, операциядан олдинги хатоларни камайтириш ва жарроҳлик натижаларини олдиндан кўра билишни яхшилаш имконини беради. Мазкур усул Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бошқармасининг 2025 йил 17 июлдаги 371-7-107-ТВ/2025-сонли буйруғига кўра амалий соғлиқни сақлашга ва Сурхондарё кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2023 йил 25 октябрдаги 110-Т-сонли буйруғига биноан клиник амалиётга жорий этилган, бу унинг клиник аҳамияти ва амалий қийматини тасдиқлайди. Усулнинг ижтимоий самарадорлиги такрорий тузатиш амалиётларига бўлган эҳтиёжни 18% камайтириш ва беморларнинг қониқиш даражасини 22% оширишдан иборат бўлиб, бу шифохонага тушаётган юкни камайтириш ва реабилитация сифатини яхшилашга хизмат қилади. Олинган натижалар шуни кўрсатадики, МСКТ ва 3D реконструкцияни операциядан олдинги режалаштиришга қўшиш жароҳатни баҳолаш аниқлигини сезиларли даражада оширади ҳамда бурун-ёноқ-кўз косаси соҳасини тиклашнинг функционал ва эстетик кўрсаткичларини яхшилайди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор 3D-имплантларнинг оптимал ғоваклиги ва резистентлик даражаси 70±5% эканлиги аниқланди. Бу имплантация соҳасида қон томир ўсиши ва кейинги остеоинтегратсия учун қулай шароитларни таъминлайди. Ушбу натижанинг илмий аҳамияти шундаки, юқори аниқликдаги электрон микроскопиядан фойдаланиш материалнинг объектив морфологик параметрларини, жумладан ғоваклар тузилишини, фазаларнинг бир текис тақсимланишини ва фазалараро алоқалар сифатини аниқлаш имконини берди. Бу эса остеокондуктивликни баҳолаш ва реконструкция соҳасида имплантларнинг интегратсион хусусиятларини башорат қилиш учун ишончли асос яратади. Усул Тошкент шаҳар 7-сон клиник шифохонасининг 2023 йил 30 октябрдаги 109-сонли буйруғига биноан амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлик такрорий жарроҳлик аралашувлар сонини 12 % га камайтириш ва суяк тикланиши барқарорлигини оширишда намоён бўлади, бу эса даволаниш сифатини яхшилайди ва шифохона юкламасини камайтиради. Олинган натижалар биоматериалларни стандартлаштирилган баҳолаш воситаси сифатида SEC Alpha SEM нинг юқори қийматини тасдиқлайди ва β-TCP/PLLA имплантларини реконструктив жарроҳликда кейинги қўлланилишини асослайди.
бешинчи илмий янгилик: шахсий моделлаштирилган 3D-имплантатни қўллаш орқали бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси синишларининг анатомик яхлитлигини тиклаш усули ишлаб чиқилди. Бу шифохонада даволаниш муддатини ўртача 4,5±0,9 кундан 2,3±1,3 кунгача қисқартириш имконини берди. Бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси жароҳатларини жарроҳлик йўли билан қайта тиклаш усули такомиллаштирилди. Бу анатомик параметрларни тиклаш аниқлигини ошириш, жарроҳлик пайтидаги шикастланишни камайтириш ва қўлда бажариладиган тузатишлар ҳажмини қисқартиришни таъминлади. Уч ўлчамли моделлаштириш тикланган қисмнинг мақбул шакллари ва контурларини олдиндан аниқлаш, суяк тузилмаларининг мослигини яхшилаш ва операциядан кейинги носимметрия хавфини минималлаштириш имконини берди. Шахсийлаштирилган 3D имплантни қўллаш натижасида шифохонада ётиш муддати статистик жиҳатдан сезиларли даражада қисқарди. Бу тикланишнинг тезлашганини, эрта асоратлар сонининг камайганини ва бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси шикастланган беморларни реабилитация қилишнинг умумий самарадорлиги яхшиланганини кўрсатади. Илмий янгиликнинг аҳамияти: шахсий моделлаштирилган 3D имплантлар ва сунъий интеллект алгоритмларидан фойдаланган ҳолда бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси синишларини ташхислаш ва қайта тиклашга комплекс ёндашув яратилди. Илк бор рақамли морфометрия, 3D моделлаштириш ва DICOM маълумотларини автоматлаштирилган таҳлил қилишни бирлаштирган яхлит диагностика ва жарроҳлик алгоритми ишлаб чиқилди. Тадқиқот натижалари Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлимининг 2025 йил 14 июлдаги 2-7-107-ТВ/2025-сонли ва Сурхондарё кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2023 йил 25 октябрдаги 107-Т-сонли буйруқларига асосан клиник амалиётга жорий этилди. Бу буйруқлар шаҳардаги даволаш муассасаларида бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси синишларини ташхислаш ва қайта тиклаш учун ишлаб чиқилган алгоритмдан фойдаланишни назарда тутади. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган алгоритмни қўллаш беморларнинг шифохонада ётиш муддатини 4,5±0,9 кундан 2,3±1,3 кунгача қисқартириш, эрта асоратлар сонини 12,7% дан 5,4% гача камайтириш ва такрорий мурожаатлар сонини 31% га камайтириш имконини берди, бу эса беморларнинг ҳаёт сифати кўрсаткичларини яхшилади. Молиявий самарадорлиги: стационарда қолиш муддати 7 кундан 4 кунгача қисқартирилганда, бир беморга 125000 сўм тежаш мумкин. Бундан ташқари такрорий касалхонага ётқизишнинг олдини олиш 100 нафар бемор учун тахминан 15 миллион сўм қўшимча тежашни таъминлайди. Меҳнат қобилиятига келсак бир нафар беморнинг меҳнатга лаёқатсизлик даврини 15 кунга қисқартириш 2,5 млн. сўм ёки 100 нафар беморга 250 миллион сўм иқтисод қилиш имконини беради. Умуман олганда ҳар 100 нафар бемор учун иқтисодий фойда тахминан 377,5 миллион сўмни ташкил этади. Хулоса: Тадқиқот шуни тасдиқладики, сунъий интеллект ва шахсий моделлаштирилган 3D имплантлардан фойдаланиш бурун-ёноқ-кўз косаси комплекси синишларини ташхислаш аниқлигини ва қайта тиклаш самарадорлигини оширади, касалхонага ётқизиш муддатини қисқартиради ҳамда асоратлар сонини камайтиради.
олтинчи илмий янгилик: бурун-ёноқ-орбитал комплекси тўқималарида қон айланиши ва моддалар алмашинувини яхшилайдиган инфрақизил лазер терапиясини қўллаш технологияси ишлаб чиқилди. Бу усул функционал тикланиш муддатини 27,8% га қисқартириш имконини беради. Мазкур протоколнинг илмий аҳамияти шундаки, инфрақизил лазер таъсирини киритиш юмшоқ тўқималарда тикланиш жараёнларини тезлаштиради, қон айланишини яхшилайди, шиш ва оғриқ белгиларини камайтиради. Бу эса бурун-суяк-орбитал комплекси жароҳатларидан кейинги тикланишни янада самарали ва назорат қилинадиган қилади. Ушбу усул Сурхондарё кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2023 йил 25 октябрдаги 106-Т-сонли буйруғига асосан клиник амалиётга расман жорий этилди. Ижтимоий самарадорлик такрорий мурожаатлар сонининг 19% га, қўшимча дори-дармон билан даволашга бўлган эҳтиёжнинг 24% га камайиши ҳамда беморларнинг тикланиш сифатидан мамнунлик даражасининг ошиши билан тасдиқланади. Олинган натижалар шуни кўрсатадики, реабилитация протоколида инфрақизил лазер терапиясини қўллаш тикланишни сезиларли даражада тезлаштиради ва юз суяклари шикастланган беморларни даволаш стандартларига кейинчалик жорий этиш учун истиқболли йўналиш сифатида қаралиши мумкин.