Yusupov Shoxrux Shuxratovichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Burun-yonoq-orbital sohasi jarohatlari bo‘lgan bemorlarni tashhislash, davolash va reabilitatsiyasiga komleks yondashuv» 14.00.21- Stomatologiya (tibbiyot fanlari). 
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.2.DSc/Tib572.
Ilmiy rahbar: Boymuradov Shuhrat Abdujalilovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent Davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent Davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Rasmiy opponentlar: Amanullaev Rustam Azimjanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Dusmuxammedov Maxmudjon Zakirovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Shukparov Asilbek Bayadilovich (Qozog‘iston Respublikasi) tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot:      Kirov davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federatsiyasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: burun-yonoq-orbital kompleksi sinishlarini davolashning tibbiy-diagnostik va reabilitatsion algoritmlar majmuasini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ul`tratovushli elastografiya yordamida burun-yonoq-orbital kompleksning yumshoq to‘qimalari va paraorbital mushaklarning bitishini baholash usuli ishlab chiqildi va bu diagnostika mezonlarini 28,4% ga yaxshilash, tashxis qo‘yish hamda jarrohlikdan keyingi parvarish xarajatlarini 16,7% ga kamaytirishi isbotlangan;
burun-yonoq-orbital kompleksi sinishlarini tashxislash uchun zamonaviy 3D modellashtirish texnologiyalari algoritmlari joriy etildi va bu an’anaviy usullarga nisbatan tashxis qo‘yish sifatini 25,3-30,5% ga oshirishi  aniqlangan;
MSKT va 3D-rekonstruksiya asosida burun-yonoq-orbital kompleksi sinishlarini jarrohlik yo‘li bilan davolashni operatsiyadan oldin rejalashtirish usuli takomillashtirildi,  o‘z navbatida bu yuzning fotometrik simmetriya indeksini 3,2±1,5% ga ortishi isbotlangan;
ilk bor 3D-implantatlarning optimal g‘ovakligi va chidamliligi darajasi 70±5%gacha bo‘lgani, shuningdek bu qon tomir o‘sishi va keyinchalik implantatsiya zonasida suyak to‘qimasi bilan birikish jarayoni uchun qulay sharoit ekanligi aniqlangan;
individual modellashtirilgan 3D-implantatni qo‘llash orqali burun-yonoq-orbital kompleksi sinishlarining anatomik yaxlitligini tiklash usuli ishlab chiqildi, o‘z navbatida bu shifoxonada yotish muddatini 4,5±0,9 kundan 2,3±1,3 kungacha qisqartirishi isbotlangan;
burun-yonoq-orbital kompleks to‘qimalarida qon aylanishi va moddalar almashinuvini yaxshilaydigan infraqizil lazer terapiyasini qo‘llash texnologiyasi yaratildi, bu orfqali funksional tiklanish davomiyligini 27,8% ga qisqarishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi jarohatlari bilan og‘rigan bemorlarni tashxislash, davolash va reabilitatsiya qilishga kompleks yondashuv bo‘yicha olingan natijalar (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025 yil 7 oktyabrdagi 26/28-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: ul`tratovushli elastografiya yordamida burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksining yumshoq to‘qimalari va ko‘z kosasi atrofidagi mushaklarning bitishini baholash usuli ishlab chiqildi. Bu tashxis mezonlarini 28,4% ga yaxshilash va tashxislash hamda operatsiyadan keyingi parvarish xarajatlarini 16,7% ga kamaytirishni ta’minladi. Ushbu yo‘nalishning ilmiy ahamiyati shundaki, elastografik tahlil yumshoq to‘qimalarning zichligi, bir xilligi va biomexanik xususiyatlari dinamikasini ob’ektivlashtirish, regeneratsiya jarayonidagi og‘ishlarni erta aniqlash va davolash samarasini kuzatish aniqligini oshirish imkonini beradi. Usul Respublika ixtisoslashtirilgan travmatologiya va ortopediya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Samarqand filialining 2025 yil 24 iyuldagi 125-1-sonli buyrug‘iga asosan klinik amaliyotga joriy etildi. Usulning ijtimoiy samaradorligi operatsiyadan keyingi kechki asoratlar chastotasini 16% ga kamaytirish va tiklanish buzilishlarini o‘z vaqtida aniqlash orqali takroriy murojaatlar sonini 21% ga kamaytirishda namoyon bo‘ladi. Bu reabilitatsiya sifatini yaxshilaydi va tibbiyot muassasalariga tushayotgan yukni kamaytiradi. Olingan natijalar ul`tratovushli elastografiyaning yumshoq to‘qimalar regeneratsiyasini nazorat qilish vositasi sifatidagi yuqori klinik ahamiyatini tasdiqlaydi va uni burun-yonoq-ko‘z kosasi sohasi jarohatlari bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolashda qo‘llash istiqbollarini ko‘rsatadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi sinishlarini tashxislash uchun zamonaviy 3D modellashtirish texnologiyalarining algoritmlari joriy etildi.  Bu an’anaviy usullarga nisbatan tashxis qo‘yish sifatini 25,3-30,5% ga yaxshilash imkonini berdi. Joriy etilgan texnologiyalarning ilmiy ahamiyati shundaki, mashina tahlili va uch o‘lchovli rekonstruksiya algoritmlaridan foydalanish shikastlanishlarni baholashni ob’ektivlashtirish, diagnostika xatolarini kamaytirish va shifokorning tajriba darajasidan qat’i nazar, MSKT ma’lumotlarini talqin qilishni standartlashtirish imkonini beradi. Ishlab chiqilgan diagnostik modul` Respublika ixtisoslashtirilgan travmatologiya va ortopediya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Samarqand filialining 2025 yil 14 iyuldagi 97-1-sonli buyrug‘iga asosan amaliyotga tatbiq etildi. Ijtimoiy samaradorlik diagnostik tafovutlar sonining 27 foizga kamayishi va tashxis qo‘yish vaqtining o‘rtacha 18 %ga qisqarishi bilan tasdiqlanadi. Bu esa davolanishni boshlashni tezlashtiradi va bemorlarning tiklanish prognozini yaxshilaydi. Olingan ma’lumotlar sun’iy intellekt va 3D modellashtirishning burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi shikastlanishlarini tashxislashda integratsiyasining yuqori amaliy ahamiyatini va ularni klinik amaliyotga yanada kengroq joriy etishning asosliligini ko‘rsatadi;
uchinchi ilmiy yangilik: MSKT va 3D-rekonstruksiya asosida burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi sinishlarini jarrohlik yo‘li bilan davolashni operatsiyadan oldin rejalashtirish usuli takomillashtirildi, bu yuzning fotometrik simmetriya ko‘rsatkichini 3,2±1,5% ga oshirdi.  Ushbu natijaning ilmiy ahamiyati shundaki, uch o‘lchamli rekonstruksiyadan foydalanish shikastlangan tuzilmalarning anatomik parametrlarini aniqroq modellashtirish, operatsiyadan oldingi xatolarni kamaytirish va jarrohlik natijalarini oldindan ko‘ra bilishni yaxshilash imkonini beradi. Mazkur usul Samarqand shahar sog‘liqni saqlash boshqarmasining 2025 yil 17 iyuldagi 371-7-107-TV/2025-sonli buyrug‘iga ko‘ra amaliy sog‘liqni saqlashga va Surxondaryo ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2023 yil 25 oktyabrdagi 110-T-sonli buyrug‘iga binoan klinik amaliyotga joriy etilgan, bu uning klinik ahamiyati va amaliy qiymatini tasdiqlaydi. Usulning ijtimoiy samaradorligi takroriy tuzatish amaliyotlariga bo‘lgan ehtiyojni 18% kamaytirish va bemorlarning qoniqish darajasini 22% oshirishdan iborat bo‘lib, bu shifoxonaga tushayotgan yukni kamaytirish va reabilitatsiya sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, MSKT va 3D rekonstruksiyani operatsiyadan oldingi rejalashtirishga qo‘shish jarohatni baholash aniqligini sezilarli darajada oshiradi hamda burun-yonoq-ko‘z kosasi sohasini tiklashning funksional va estetik ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor 3D-implantlarning optimal g‘ovakligi va rezistentlik darajasi 70±5% ekanligi aniqlandi. Bu implantatsiya sohasida qon tomir o‘sishi va keyingi osteointegratsiya uchun qulay sharoitlarni ta’minlaydi. Ushbu natijaning ilmiy ahamiyati shundaki, yuqori aniqlikdagi elektron mikroskopiyadan foydalanish materialning ob’ektiv morfologik parametrlarini, jumladan g‘ovaklar tuzilishini, fazalarning bir tekis taqsimlanishini va fazalararo aloqalar sifatini aniqlash imkonini berdi. Bu esa osteokonduktivlikni baholash va rekonstruksiya sohasida implantlarning integratsion xususiyatlarini bashorat qilish uchun ishonchli asos yaratadi. Usul Toshkent shahar 7-son klinik shifoxonasining 2023 yil 30 oktyabrdagi 109-sonli buyrug‘iga binoan amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorlik takroriy jarrohlik aralashuvlar sonini 12 % ga kamaytirish va suyak tiklanishi barqarorligini oshirishda namoyon bo‘ladi, bu esa davolanish sifatini yaxshilaydi va shifoxona yuklamasini kamaytiradi. Olingan natijalar biomateriallarni standartlashtirilgan baholash vositasi sifatida SEC Alpha SEM ning yuqori qiymatini tasdiqlaydi va β-TCP/PLLA implantlarini rekonstruktiv jarrohlikda keyingi qo‘llanilishini asoslaydi.
beshinchi ilmiy yangilik: shaxsiy modellashtirilgan 3D-implantatni qo‘llash orqali burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi sinishlarining anatomik yaxlitligini tiklash usuli ishlab chiqildi. Bu shifoxonada davolanish muddatini o‘rtacha 4,5±0,9 kundan 2,3±1,3 kungacha qisqartirish imkonini berdi. Burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi jarohatlarini jarrohlik yo‘li bilan qayta tiklash usuli takomillashtirildi. Bu anatomik parametrlarni tiklash aniqligini oshirish, jarrohlik paytidagi shikastlanishni kamaytirish va qo‘lda bajariladigan tuzatishlar hajmini qisqartirishni ta’minladi. Uch o‘lchamli modellashtirish tiklangan qismning maqbul shakllari va konturlarini oldindan aniqlash, suyak tuzilmalarining mosligini yaxshilash va operatsiyadan keyingi nosimmetriya xavfini minimallashtirish imkonini berdi. Shaxsiylashtirilgan 3D implantni qo‘llash natijasida shifoxonada yotish muddati statistik jihatdan sezilarli darajada qisqardi. Bu tiklanishning tezlashganini, erta asoratlar sonining kamayganini va burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi shikastlangan bemorlarni reabilitatsiya qilishning umumiy samaradorligi yaxshilanganini ko‘rsatadi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: shaxsiy modellashtirilgan 3D implantlar va sun’iy intellekt algoritmlaridan foydalangan holda burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi sinishlarini tashxislash va qayta tiklashga kompleks yondashuv yaratildi. Ilk bor raqamli morfometriya, 3D modellashtirish va DICOM ma’lumotlarini avtomatlashtirilgan tahlil qilishni birlashtirgan yaxlit diagnostika va jarrohlik algoritmi ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari Samarqand shahar sog‘liqni saqlash bo‘limining 2025 yil 14 iyuldagi 2-7-107-TV/2025-sonli va Surxondaryo ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2023 yil 25 oktyabrdagi 107-T-sonli buyruqlariga asosan klinik amaliyotga joriy etildi. Bu buyruqlar shahardagi davolash muassasalarida burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi sinishlarini tashxislash va qayta tiklash uchun ishlab chiqilgan algoritmdan foydalanishni nazarda tutadi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: ishlab chiqilgan algoritmni qo‘llash bemorlarning shifoxonada yotish muddatini 4,5±0,9 kundan 2,3±1,3 kungacha qisqartirish, erta asoratlar sonini 12,7% dan 5,4% gacha kamaytirish va takroriy murojaatlar sonini 31% ga kamaytirish imkonini berdi, bu esa bemorlarning hayot sifati ko‘rsatkichlarini yaxshiladi. Moliyaviy samaradorligi: statsionarda qolish muddati 7 kundan 4 kungacha qisqartirilganda, bir bemorga 125000 so‘m tejash mumkin. Bundan tashqari takroriy kasalxonaga yotqizishning oldini olish 100 nafar bemor uchun taxminan 15 million so‘m qo‘shimcha tejashni ta’minlaydi. Mehnat qobiliyatiga kelsak bir nafar bemorning mehnatga layoqatsizlik davrini 15 kunga qisqartirish 2,5 mln. so‘m yoki 100 nafar bemorga 250 million so‘m iqtisod qilish imkonini beradi. Umuman olganda har 100 nafar bemor uchun iqtisodiy foyda taxminan 377,5 million so‘mni tashkil etadi. Xulosa: Tadqiqot shuni tasdiqladiki, sun’iy intellekt va shaxsiy modellashtirilgan 3D implantlardan foydalanish burun-yonoq-ko‘z kosasi kompleksi sinishlarini tashxislash aniqligini va qayta tiklash samaradorligini oshiradi, kasalxonaga yotqizish muddatini qisqartiradi hamda asoratlar sonini kamaytiradi.
oltinchi ilmiy yangilik: burun-yonoq-orbital kompleksi to‘qimalarida qon aylanishi va moddalar almashinuvini yaxshilaydigan infraqizil lazer terapiyasini qo‘llash texnologiyasi ishlab chiqildi. Bu usul funksional tiklanish muddatini 27,8% ga qisqartirish imkonini beradi. Mazkur protokolning ilmiy ahamiyati shundaki, infraqizil lazer ta’sirini kiritish yumshoq to‘qimalarda tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi, qon aylanishini yaxshilaydi, shish va og‘riq belgilarini kamaytiradi. Bu esa burun-suyak-orbital kompleksi jarohatlaridan keyingi tiklanishni yanada samarali va nazorat qilinadigan qiladi. Ushbu usul Surxondaryo ko‘p tarmoqli tibbiyot markazining 2023 yil 25 oktyabrdagi 106-T-sonli buyrug‘iga asosan klinik amaliyotga rasman joriy etildi. Ijtimoiy samaradorlik takroriy murojaatlar sonining 19% ga, qo‘shimcha dori-darmon bilan davolashga bo‘lgan ehtiyojning 24% ga kamayishi hamda bemorlarning tiklanish sifatidan mamnunlik darajasining oshishi bilan tasdiqlanadi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, reabilitatsiya protokolida infraqizil lazer terapiyasini qo‘llash tiklanishni sezilarli darajada tezlashtiradi va yuz suyaklari shikastlangan bemorlarni davolash standartlariga keyinchalik joriy etish uchun istiqbolli yo‘nalish sifatida qaralishi mumkin.