Матякубова Гулноза Арапбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Г.ҳирсутум Л. турига мансуб нав ва намуналар асосида сув танқислигига бардошли селексион ашё яратиш”, 06.01.05 – Селекция ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Qx1603
Илмий раҳбар: Мадартов Бахром Кувандикович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар унверситети Тошкент филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Лалмикор деҳқончилик илмий-тадқиқот институти, PhD.08/2025.27.12.Qx.09.01.
Расмий оппонентлар: Ўразов Бахриддин, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, катта илмий ходим; Жураев Маматқул Абдурахманович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Самарқанд агроинновациялар ва тадқиқотлар институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ДНК-маркерлар технологияси ҳамда генетика, физиологиянинг замонавий услубларини амалий селекция жараёнларида қўллаган ҳолда, тола сифати ва чиқими, ҳосилдорлиги юқори, сув танқислигига бардошли бўлган Г.ҳирсутум Л. турига мансуб селексион ашёлар яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
0:1:0 суғориш схемасида Г.ҳирсутум Л. турига мансуб маҳаллий ва хориж селекциясига мансуб нав, намуналар ва уларни дурагайлаш асосида олинган дурагай ўсимликларни морфо-биологик ва хўжаликда қимматли бўлган белгилар бўйича ўзгарувчанлик, ирсийланиш, доминантлик каби генетик қонуниятлари аниқланган;
маҳаллий ва хориж селекциясига мансуб ғўза дурагайлари дала шароитида 0:1:0 сув режимида суғорилиб, сув танқислигига бардошли бўлган Ф4 Султон х Саенр Пена-85, Ф4C-6580 х Аcала-40 дурагайлари танлаб олинган;
ғўза намуналарида физиологик-биокимёвий жараёнлар яъни хлорофилл, оқсил ва ёғ миқдорини аниқлаш орқали юқори кўрсаткичга эга бўлган Ф4(Султон х Аcала-40; Султон х Ҳапиcала-19; C-6580 х Саенр Пена-85; C-6580 х Аcала-40; C-6580х Ҳапиcала-19; Нам-77 х Аcала-40; Нам-77 х Cатамарcа 811) ғўза намуналари ажратиб олинган;
сув танқислигига бардошлилик белгиларига бириккан ДНК маркерлар панели тузилган ва НАУ, БНЛ, CГР, CИР, ДПЛ, ТМБ коллекциясига мансуб энг ишончли ДНК маркерлари танлаб олинган;
ғўза генотиплари ПЗР таҳлили асосида толанинг сифати билан боғланган БНЛ-1604 ва сув танқислигига бардошлиликни белгиловчи НАУ-8406 ДНК маркерлари ёрдамида генотипланган ва бордошлилик аллелари мавжуд бўлган Ф4Султон х Саенр Пена-85, Ф4C-6580 х Аcала-40, Ф4Султон х Cатамарcа 811 дурагай комбинациялари танлаб олинган;
ДНК маркерлари асосида хўжаликда қимматли бўлган белгиларини назорат қилувчи аллеллари мавжуд намуналарни танлаш натижасида сув танқислигига бардошли бўлган селексион ашё яратилган;
қимматли хўжалик белгилари бўйича юқори кўрсаткичларга эга бўлган О-12, О-24, О-29 (Султон х Саенр Пена-85), О-45, О-52, О-58, О-64 (C-6580 х Аcала-40) оилалари селексион ашёлар сифатида амалий селекцияга тавсия этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Г.ҳирсутум Л. турига мансуб нав ва намуналар асосида сув танқислигига бардошли селексион ашё яратиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
Жуфт дурагайлаш асосида, ҳосилдор, тезпишар, тола узунлиги ва чиқими юқори, сув танқислигига бардошли бўлган, ДНК маркерлар асосида танлаб олинган қимматли хўжалик белги хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган О-12, О-24, О-29 (Султон х Саенр Пена-85), О-45, О-52, О-58, О-64 (C-6580 х Аcала-40) оилалари ажратиб олинган ва ушбу юқори кўрсаткичларга эга бўлган селексион ашёлар амалий селекцияда донор сифатида фойдаланиш учун тавсия этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази 2025-йил 27-август даги 05/04-04-491-сон маълумотномаси). Натижада, тезпишарлиги 115-117 кун, тола узунлиги 33,5-35,0 мм, тола чиқими 37,0-38,0%, солиштирма узилиш кучи 27,5 г.куч/текс, 1000 дона чигит вазни 112,0-114,0 гр, бир дона кўсакдаги пахта вазни 5,5-6,0 гр, ҳосилдорлиги 40,0 сентнердан кам бўлмаган ҳолда, толасининг сифати ИВ саноат типига тўлиқ жавоб берадиган сув танқислигига бардошли донор яратилган.
Шунингдек, ушбу юқори кўрсаткичларга эга бўлган оилалар Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий тадқиқот институтининг Оққўрғон илмий тажриба станциясида сув танқислиги шароитида 1,0 гектар майдонда кўпайтирилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази 2025-йил 27-август даги 05/04-04-491-сон маълумотномаси). Натижада, қишлоқ хўжалиги, биотехнология, экология ва атроф-муҳит муҳофазаси ёʻналишидаги фундаментал ва амалий лойиҳаларда бошланғич ашё сифатида фойдаланиш имконини берган.
Тадқиқотлар натижасида (Султон х Саенр Пена-85) дурагай комбинацияси асосида яратилган селексион манба уруғлик ашёлари (чигит) Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институтининг Ғўза коллекциясига тақдим этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази 2025-йил 27-август даги 05/04-04-491-сон маълумотномаси). Натижада, Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий тадқиқот институти қошидаги Ғўза генофонди коллекцияси бойитилган.