Мамурова Надира Эргашбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини парваришлашда суғориш тартибларини ишлаб чиқиш (Фарғона вилояти мисолида)”, 06.01.02 – Мелиорация ва суғорма деҳқончилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.3.PhD/Qx1463
Илмий раҳбар: Закирова Саноатхон Ҳомдомовна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.01.
Расмий оппонентлар: Исаев Собиржон Хусанбаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Хошимов Иброҳим Набиевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Фарғона вилоятининг ирригация эрозиясига учраган (қиялик даражаси 1,50 тенг) суғориладиган типик бўз тупроқлари шароитида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини етиштиришда мақбул суғориш усули ва тартибларини ҳамда юқори ва сифатли дон  ҳосил олишни илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Фарғона вилоятининг ирригация эрозиясига учраган (қиялик даражаси 1,50 га тенг) типик бўз тупроқлари шароитида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини эгилувчан қувурлар орқали суғоришда суғориш олди тупроқ намлиги ЧДНСга нисбатан 70-75-70% тартибда суғориш ишлаб чиқилган ва тупроқнинг донадорлиги, сув ўтказувчанлиги, тупроқнинг ҳажм массаси, ғоваклиги ва тупроқнинг гумус, умумий азот, фосфор, ҳаракатчан шакллари   Н-НО3, П2О5 ва К2О миқдорларига ижобий таъсири аниқланган;
Фарғона вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини эгилувчан қувур ёрдамида, ЧДНСга нисбатан 70-75-70% тартибда суғорилганда бир сентнер дон ва сомон ҳосили учун мос равишда 62,9 м3 ва 67,6 м3 га сув сарфланганлиги аниқланган;
Фарғона вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини эгилувчан қувур ёрдамида, ЧДНСга нисбатан 70-75-70% тартибда суғорилганда 1000 дона уруғ вазни 41,5 ва 40,3 г, дон таркибидаги оқсил ва клейковина миқдорлари 13,7-25,3% ва 13,4-24,7% га тенг бўлганлиги аниқланган; 
Фарғона вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини эгилувчан қувур ёрдамида, ЧДНСга нисбатан 70-75-70% тартибда суғорилганда энг юқори иқтисодий самарадорликка эришилиб, соф фойда 12396,8 ва 8662,3 сўм/га ни, рентабеллик даражаси 43,6% ва 34,6% ни ташкил этганлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Фарғона вилояти шароитида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини парваришлашда суғориш тартибларини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
ғаллачиликка ихтисослашган агрокластерлар ва фермер хўжаликлари учун “Фарғона вилояти типик бўз тупроқларда кузги буғдой навларини суғориш тартиблари” бўйича тавсиянома ишлаб чиқилган ва амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 30-майдаги №05/05-04-296 сонли маълумотномаси). Ушбу тавсиянома вилоят фермер хўжаликларида кузги буғдойдан юқори ва сифатли дон ҳосили етиштиришда қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
ирригация эрозиясига учраган типик бўз тупроқни ўртача ювилган (қиялик даражаси 1,50) қисмида кузги буғдойнинг Давр ва Веха навларини парваришлашда мақбул суғориш тартиблари 2023-2024 йилларда Фарғона вилоятининг Фарғона ва Қўштепа туманлари фермер хўжаликларида навлар бўйича жами 54,4 ва 53,6 гектар майдонда жорий этилган (Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 30-майдаги №05/05-04-296 сонли маълумотномаси). Натижада, кузги буғдойнинг Давр навидан ўртача 68,7 с/га дон ва 71,9 с/га сомон, Веха навидан ўртача 64,6 с/га дон, 65,7 сомон ҳосили олишга эришилган;
2023-2024 йиллар давомида Фарғона вилоятининг Фарғона туманида жойлашган 25,8 гектар майдонда кузги буғдойнинг Давр навини, 31,2 гектар майдонда Веха навини, Қўштепа туманидаги жойлашган 22,4 гектар майдонда кузги буғдойнинг Давр навини, 28,6 гектар майдонда Веха навини суғориш олди тупроқ намлиги ЧДНСга нисбатан 60-70-60% ва 70-75-70% тартибда эгатлаб ва эгилувчан қувур ёрдамида суғориш ишлари жорий этилган. (Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 30-майдаги №05/05-04-296 сонли маълумотномаси). Натижада, кузги буғдойнинг Давр навини суғориш тартиби ва усулларига мос равишда 62,5-74,9 с/га дон, 65,1-78,6 с/га сомон ҳосили олинган ва 1 с дон ҳосили учун 65,4-53,2 м3/га сув сарфланиб, рентабеллик даражаси 33,0 ва 40,9% ни ташкил этган, Веха навидан ҳам суғориш тартиблари ва усулларига мос ҳолда 60,7- 68,4 с/га дон ва 61,3-70,1 с/га сомон ҳосили олиниб, 1 с дон ҳосили учун сарфланган сув миқдори 67,7-58,5 м3/га ни ташкил этган ва рентабеллик даражаси 30,6-35% га тенг бўлган.