Ҳалимова Шаҳло Тўлқин қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қуш тили туркум достонларнинг қиёсий-матний тадқиқи”, 10.00.10– Матншунослик ва адабий манбашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Fil3656.
Илмий раҳбар: филология фанлари доктори, профессор Абдулхайров Манзар Хусанович.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01.
Расмий оппонентлар: Шодмонов Нафас Номазович, филология фанлари доктори, профессор; Нуриддинов Шахобиддин Бабаярович, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат шарқшунослик университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади:“Қуш тили” туркумидаги достонларнинг қўлёзма ва тошбосма манбаларини илмий-монографик жиҳатдан ўрганиш, генезиси ва тадрижини таҳлилга тортиш, шунингдек, қиёсий-матний тадқиқини амалга ошириш ва илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
“Қуш тили” туркум достонларининг генезиси муқаддас диний китоблар ва халқ оғзаки ижоди негизида шаклланганлиги, қушномаларнинг қўлёзма ва тошбосма манбалари монографик жиҳатдан текширилиб, таянч манбалари аниқланган;
“Лисон ут-тайр”нинг сўнгги 2013-йил нашридаги нуқсонлар қўлёзма ва илмий-танқидий матн асосида илк бора исботланган ва Ризоийнинг “Қуш тили” достонидаги қарийб 76 мисра нашрда йўқлиги аниқланиб, илмий муомалага киритилган;
“Қуш тили” туркум достонларининг қиёсий-матний тадқиқи амалга оширилиб, матнлардаги тафовутлар, матний хато ва нуқсонлар бартараф этилган ва аслиятга мувофиқ матнлари тикланган;
қушномалардаги тасаввуфий образлар поетикасини ўрганишнинг методологик асослари сифатида исломий ва тасаввуфий манбалар муҳим ўрин тутиши асосланган ва “Қуш тили” туркум достонлари яхлит тизим сифатида олиниб, образлар тадрижи ва матн поетикаси илмий-назарий аспектда далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Қуш тили” туркумидаги достонларнинг қиёсий-матний тадқиқи бўйича олинган илмий натижалар асосида:
“Қуш тили” туркум достонларининг генезиси муқаддас диний китоблар ва халқ оғзаки ижоди негизида шаклланганлиги, қушномаларнинг қўлёзма ва тошбосма манбалари монографик жиҳатдан текширилиб, таянч манбалари аниқлангани, ўзбек мумтоз адабиётини, жумладан, “Қуш тили” туркумидаги достонларда учрайдиган ирфоний тимсолларнинг асл маъносини очиш, тасаввуфий тимсоллар билан боғлиқ илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ИЗ-2021020813-рақамли “Алишер Навоий ижодининг хорижда ўрганилиши ва тарғиботи асосида кўп тилли мултимедиа тўпламини яратиш” номли амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 8-октябрдаги 01/4-4765-сон маълумотномаси). Натижада “Қуш тили” туркум достонларининг қиёсий-матний таҳлили адабиётда бўлиб, тасаввуфий тимсолларни бадиий мантиқ асосида ёритиш, тимсолларни таҳлилга олиб кириш ва асл мазмун-моҳиятини ишончли манбалар ёрдамида ёритиш каби вазифаларни бажаришига доир хулосалар электрон платформа материалларининг илмий-назарий жиҳатдан хилма-хиллигини таъминлаган;
“Лисон ут-тайр”нинг сўнгги 2013-йил нашридаги нуқсонлар қўлёзма ва илмий-танқидий матн асосида илк бора исботланган ва Ризоийнинг “Қуш тили” достонидаги қарийб 76 мисра нашрда йўқлиги аниқланиб, илмий муомалага киритилгани, “Қуш тили” туркумидаги достонларнинг қиёсий-матний ва бадиий хусусиятларини ёритишда ижодкор шахс ички дунёси ва фалсафий қарашларини очиб бериш, ижодий изланиш жараёнини бутун мураккаблиги билан тасвирлаш, ҳаётий ва ижтимоий жараёнлар аксини шахс характери орқали кўрсатиш, яъни қаҳрамон табиатининг ўзгаришини таъминлаш сингари эстетик функсияларга оид илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021–2023-йилларда бажарилган “ПФ-201912258 рақамли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” номли амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 20-ноябрдаги 04/4-5573-сон маълумотномаси). Натижада “Қуш тили” туркумидаги достонларда ўзига хос тарзда тарихий шахс ва образларнинг тасвирланишига доир илмий хулосалар электрон платформа материалларини бойитишга хизмат қилган.
“Қуш тили” туркум достонларининг қиёсий-матний тадқиқи амалга оширилиб, матнлардаги тафовутлар, матний хато ва нуқсонлар бартараф этилган ва аслиятга мувофиқ матнлари тикланганига оид илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ИЗ-2021020813-рақамли “Алишер Навоий ижодининг хорижда ўрганилиши ва тарғиботи асосида кўп тилли мултимедиа тўпламини яратиш” номли амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 8-октябрдаги 01/4-4765-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа достонларнинг мавжуд нашрларидаги матний хато ва нуқсонлар бартараф этилгани ва матнларнинг аслиятга мувофиқ матнлари тикланганига оид материаллар билан бойитилган;
қушномалардаги тасаввуфий образлар поетикасини ўрганишнинг методологик асослари сифатида исломий ва тасаввуфий манбалар муҳим ўрин тутиши асосланган ва “Қуш тили” туркум достонлари яхлит тизим сифатида олиниб, образлар тадрижи ва матн поетикаси илмий-назарий аспектда далилланганига оид илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021–2023-йилларда бажарилган “ПФ-201912258 рақамли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” номли амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 20-ноябрдаги 04/4-5573-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳанинг қушномалардаги тасаввуфий образлар поетикасини ўрганишнинг методологик асослари сифатида исломий ва тасаввуфий манбалар муҳим ўрин тутиши тадқиқига оид илмий-назарий материаллар билан илмий савияси ошган.