Жўраев Рузимурод Сатторовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Уч атомли фенолларни хлорацетиллаш ва хлорацетил маҳсулотлар асосида синтезлар», 02.00.03 - Органик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/К718.
Илмий раҳбар: Чориев Азимжон Уралович, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология Институти Шаҳрисабз филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Чирчиқ давлат педагогика университети, DSc.01/2025.27.12.К.04.04.
Расмий оппонентлар: Тургунов Эрхон, кимё фанлари доктори, профессор; Сапаев Фрунза Адомбоевич, кимё фанлари фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: уч атомли фенолларни хлорацетиллаш реакциялари, хлорацетил маҳсулотлар асосида маҳсулотлар синтезлар олиб бориш учун самарадор ечимлар ишлаб чиқиш, унинг параметрлари ҳамда маҳсулотларнинг қўлланилиш соҳаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор уч атомли фенолларни хлорацетилхлорид билан катализаторсиз шароитда О-хлорацетиллаш реакциялари асосида бир қанча реаксиён марказларга эга бўлган уч атомли фенолларнинг хлорцирка кислота эфирлари синтез қилинган;
илк бор уч атомли фенолларнинг хлорцирка кислота эфирлари билан органик ва ноорганик кислоталар тузлари иштирокидаги нуклеофил бирикиш реакцияларининг бориши, қўшимча реакцияларнинг бориши, оралиқ ва қўшимча маҳсулотларнинг ҳосил бўлиши ва уларни ажратиш усуллари аниқланган, реакция маҳсулотларини юқори уним билан синтез қилишнинг янги усуллари ишлаб чиқилган;
О-хлорацетиллаш реакцияларининг йўналиши ва маҳсулот унумига реагентлар тузилиши, уларнинг нисбати, температура ҳамда таъсирлашиш вақти, реакция босқичлари, механизми аниқланган ҳамда уч атомли фенолларнинг табиати, уларнинг реаксион қобилияти, эритувчиларнинг стабиллиги ва фаоллиги, жараён бориши ва маҳсулот унумига таъсир қилиш қонуниятлари ишлаб чиқилган;
илк бор уч атомли фенолларнинг хлорцирка маҳсулотлари билан турли аминларнинг молекуляр комплекслари олинган, реакцияларининг йўналиши ва унумига реагентлар тузилиши, уларнинг нисбати, температура ҳамда таъсирлашиш вақти, реакция босқичлари, химизми ва механизми таклиф этилган, жараёнларнинг энг муқобил шароитлари аниқланган;
уч атомли фенолларнинг хлорцирка маҳсулотлари ва улар асосида олинган эфирлар, молекуляр комплексларнинг хусусий катталиклари аниқланган, тозалиги хроматографик, таркиби элемент анализ, тузилиши спектроскопик усулларида исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Уч атомли фенолларнинг хлорацетил ҳосилалари асосида янги бирикмалар синтези бўйича олинган илмий натижалар асосида:
уч атомли фенолларнинг хлорацетил ҳосилалари асосида синтез қилинган бензол-1,2,3-триил трис(2-((диетилкарбамотиоил)тио)асетат) ва бензол-1,2,4-триил трис(2-((диетилкарбамотиоил)тио)асетат) бирикмалари “Муборак газни қайта ишлаш заводи” АЖда металл конструксияларни микробиологик коррозиядан ҳимоя қилувчи ингибитор сифатида амалиётга жорий этилган (1092/ГК-12-сон маълумотнома, 28.12.2023). Натижада металл қурилмаларининг эксплуатацион хоссаларини ошириш имконини берган;
синтез қилинган ,1',1''-((бензол-1,2,4-триилтрис(окси))трис(2-оксоетан-2,1-дийл))трис(пиридин-1-ил) хлорид бирикмаси “Табиий ва синтетик бирикмаларнинг биологик фаоллигини ин-витро ўрганиш. Оқсил инженерлиги. Рекомбинат оқсилларни тайёрлаш. Ижтимоий аҳамиятга эга бўлган ва бошқа турдаги касалликлар диагностикаси учун аниқ молекуляр-генетик маркёрларни ишлаб чиқиш” мавзусидаги базавий фундаментал тадқиқотларда Баcиллус субтилис ва Стапҳйлоcоccус ауреус ҳамда грамманфий Псеудомонас аеругиноса штаммларига қарши антибактериал фаолликларни аниқлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академясининг 2025-йил 14-февралдаги № 4/1255-400-сон маълумотномаси). Натижада ушбу модда янги антибактериал препарат воситалари қаторини кенгайтириш имкониятини берган;
олинган илмий натижалардан “Органик моддаларни спектрал тадқиқ қилиш” дарслиги нашр қилинган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2023-йилнинг 06-ноябрдаги буйругʻи (№701296) ва 2024-йилнинг 24-декабрдаги буйругʻи (№808283)). Натижада, мазкур юналишда таҳсил олаётган талабалар учун замонавий билим ва кўникамаларни эгаллаш учун дарсликдан фойдаланиш имконияти яратилган.