Расаходжаейв Бахрамжан Сабировиcннинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Автоном энергетик комплексларга эга қуёш иссиқхоналари энергия таъминот тизимларининг энергия самарадорлигини ошириш”, 05.05.04-“Саноат иссиқлик энергетикаси” ва 05.05.06-“Қайта тикланадиган энергия турлари асосидаги энергия қурилмалари” ихтисосликлари туташувида.
Диссертация мавзуси роʼйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Т569
Илмий маслаҳатчилар: Кличев Шавкат Исакович, техника фанлари доктори, профессор, Ахатов Жасуржон Саидович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Энергетика вазирлиги ҳузуридаги Қайта тикланувчи энергиа мабалари миллй илмий-тадқиқот унститути.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат техника университети, PhD.03/2025.28.11.Т.17.01 рақамли Илмий Кенгаш асосидаги бир марталик Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Захидов Ромен Абдуллаевич, техника фанлари доктори, профессор; Хайриддинов Батир Эгамбердиевич, техника фанлари доктори, профессор; Кенжаев Идирисбек Гуламович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: ЎзР ФА Материалшунослик институти.
Диссертация иши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади автоном энергетик комплексларга эга қуёш иссиқхоналари энергия таъминоти тизимларининг энергия самарадорлигини ошириш усулларини ишлаб чиқиш, шунингдек уларнинг иссиқлик-техникавий ва техник-иқтисодий кўрсаткичларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
қуёш иссиқхоналарнинг иссиқлик режимлари, электр ва иссиқлик энргияси сарфини мақбуллаштириш тадқиқотлари натижасида иссиқлик энергияси сарфини камайтиш имконини берувчи, ҳажми ўзгарувчан қуёш иссиқхоналарини янги конструксияси ишлаб чиқилган (ФАП 01450);
қуёш иссиқхоналарининг кунлик ҳарорат ва намлик кўрсатгичларининг режимларини ҳисобий тадқиқотлар натижасида ҳажми ўзгарувчан қуёш иссиқхоналарнинг стационар бўлмаган ҳажмли мувозанат тенгламаларига асосланган математик модели ишлаб чиқилган;
илк маротаба қуёш иссиқхона ичидаги тупроқнинг ўз нурланишини ва кўп қатламлигини ҳисобга олиш билан фарқланувчи, чекли фарқ усули асосида қуёш иссиқхона ичидаги тупроқнинг сирт қатламларини иситиш жараёналарини ҳисоблаш учун бир ўлчовли стационар бўлмаган математик модели ва дастури ишлаб чиқилган;
полимер плёнка ва шиша ёруғлик ўтказувчан қопламалар кўсатгичлари қуёш иссиқхоналарни иш режими ва техник-иқтисодий кўрсаткичларига таъсири ҳаво ҳарорати ва намлик ўзгариш динамикаси аниқланган;
илк маротаба қуёш иссиқхоналари ичида қуёш нурланиши максимал даражага етганда ҳаво қизиб, намликни ошириши ва конденсацияни келтириб чиқариш жараёнини қуёш иссиқхоналар ичидаги ёпиқ ҳаво майдони туфайли ҳаво ҳароратининг ўз-ўзидан ўзгариш қонунияти аниқланган (ИАП №1615);
қуёш фотоелектрик станцияси, биогаз қурилмаси ва пеллет ёқиш қозонидан иборат автоном энергия комплексига эга қуёш иссиқхоналарининг узлюксиз энергия таъминоти тизими ишлаб чиқилган, қуёш иссиқхоналарнинг энергетик, иссиқлик-техникавий, экологик ва иқтисодий кўрсатгичлари аниқланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Автоном энергетик комплексларга эга қуёш иссиқхоналари энергия таъминот тизимларининг энергия самарадорлигини ошириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Қурилиш ва уй-жой комунал хўжалиги вазирлиги томонидан паст кучланишли қуёш станцияларни жорий этишда ҳамда марказлашган электр таъминотидан узоқда жойлашган истемолчларни, фермер хўжаликларида автоном электр энергия таъминоти, иссиқхоналардан самарали фойдаланиш учун, табиий манбаларни тежаш электр энегия узлюксизлигини таъминлашда мазкур диссертация ишининг натижалари жорий этилган (Қурилиш ва уй-жой комунал хўжалиги вазирлигининг, 2023й. 23-февралдаги 24-06/2023 сон маълумотномаси). Натижада, 200 м2 юзага эга қуёш иссиқхонасига қуёш электр станциясини интеграция қилишдан қишги мавсумда 750 кWт·соат электр энергия миқдорини тежашга эришилган.
Диссертасия ишининг илмий натижалари Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги томонидан қуввати 10 кW гача бўлган фотоелектрик станциялар (тизимлар)ни қурилишида ва лойиҳалашда жорий этилган (Энергетика вазирлигининг 01.07.2023 й. 03-13-3193-сонли маълумотномаси). Натижада, марказлашган электр таъминотидан узоқда жойлашган истемолчилар ва фермер ҳўжаликлари томонидан 100% автоном электр энергия таъминоти тизими сифатида қўлланилишига эришилган.
“Узелтехсаноат” уйшмаси томонидан диссертасия ишининг илмий натижалари қуввати 10 кW гача бўлган фотоелектрик станциялар (тизимлар)ни қурилишида ва лойиҳалашда жорий этилган (“Узелтехсаноат” уюшмаси 12.06.2022 йилдаги 04-3/2533-сонли маълумотномаси). Натижада, “Мир солар” МЧЖ томонидан қурилаётган 10 кWт гача бўлган станцияларни лойиҳалашда қўлланилишига эришилган.