Турсунова Лайло Дилшатовнанинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Cурункали буйрак касаллиги ривожланишининг эрта маркёрларини клиник-патогенетик ва генетик жиҳатларининг прогностик аҳамияти» 14.00.05 – Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.DSc/Tib1030.
Илмий маслаҳатчи: Жаббаров Озимбай Отаханович, тиббиёт фанлар доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.02.
Расмий оппонентлар: Сабиров Максуд Атабаевич тиббиёт фанлари доктори, профессор; Арипходжаева Гулноза Зайниддиновна тиббиёт фанлари доктори; Гельдиева Маргарита Сабировна биология фанлари доктори. 
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти. 
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: cурункали буйрак касаллиги билан оғриган беморларда буйраклар дисфункциясининг ривожланишига клиник-патогенетик ва генетик омилларнинг таъсирини комплекс таҳлиллар натижаларига асосланган ҳолда бахолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
сурункали буйрак касаллиги билан оғриган беморларда eNOS3 (rs2070744), AGT1 (rs699), APOC3 (rs5128), HIF1A (rs11549465) генлари полиморфизмларининг хавфли генотиплари (C/T, T/T, Met/Thr, Thr/Thr, C/G, G/G, C/T, T/T) юқори учраш даражасига эга экани аниқланиб, уларнинг ушбу асорат ривожланиш хавфи билан статистик жиҳатдан ишончли боғлиқлиги (p<0,01) асосланган;
хавфли генотипларга эга беморларда uNgal, β₂-микроглобулин, цистатин C даражаларининг юқорилиги, шунингдек ҳКФТ пастлиги билан ўзаро кучли корреляцияси (r=0,6–0,8; p<0,01) аниқланиб, бу генетик маркерлар СБКнинг ривожланишида муҳим омил экани  исботланган;
eNOS3 (rs2070744), AGT1 (rs699), APOC3 (rs5128) ва HIF1A (rs11549465) генларининг кўп локусли комбинациялари (eNOS3+AGT1, accuracy=0,774, OR=11,7; eNOS3+APOC3+AGT1, accuracy=0,790, OR=15,5; eNOS3+AGT1+APOC3+HIF1A, accuracy=0,806, OR=23,5) сурункали буйрак касаллигида ривожланиш хавфини аддитив-синергик тарзда ошириши аниқланган;
uNgal, β₂-микроглобулин ва цистатин C даражалари билан артериал босим, ҳКФТ ва протеинурия кўрсаткичлари ўртасида юқори статистик корреляция (r>0,7; p<0,01) аниқланиб, бу биомаркерларнинг буйрак функционал ҳолатини комплекс баҳолашда прогностик аҳамиятга эга экани асосланган;
ROC-таҳлил натижаларига кўра, пешобдаги uNgal  (AUC=0,85), β₂-микроглобулин (AUC=0,82) ва цистатин C (AUC=0,88) кўрсаткичлари сурункали буйрак касаллигининг эрта босқичларини аниқлашда юқори сезувчанлик ва спецификликка эга биомаркерлар сифатида (р<0,001) асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг эрта маркёрларини клиник-патогенетик ва генетик жиҳатларининг прогностик аҳамиятини баҳолаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: сурункали буйрак касаллиги билан оғриган беморларда eNOS3 (rs2070744), AGT1 (rs699), APOC3 (rs5128), HIF1A (rs11549465) генлари полиморфизмларининг хавфли генотиплари (C/T, T/T, Met/Thr, Thr/Thr, C/G, G/G, C/T, T/T) юқори учраш даражасига эга экани аниқланиб, уларнинг ушбу оғир асорат ривожланиш хавфи билан статистик жиҳатдан ишончли боғлиқлиги (p<0,01) асосланганлиги Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси 09.04. 2025-йилдаги 01-58-сонли, Жиззах вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси Фориш туман тиббиёт бирлашмаси 07.04.2025-йилдаги 800-3-53-ТВ/2025-сонли, ҳамда Хоразм вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 07.04.2025-йилдаги №84-I сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган.  (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025-йил 15-августдаги №23/22-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: eNOS3, AGT1, APOC3 ва HIF1A генлари полиморфизмларининг хавфли генотипларини аниқлаш сурункали буйрак касаллигига мойил бўлган беморларни эрта босқичларда ажратиш, хавф гуруҳларини шакллантириш ва шахсийлаштирилган профилактика ҳамда даволаш стратегияларини қўллаш имконини беради. Бу эса касаллик асоратларини олдини олиш, сурункали буйрак етишмовчилигининг эрта ривожланишини чеклаш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: генетик хавфли генотипларга эга бўлган беморларни эрта аниқлаш орқали сурункали буйрак касаллигининг терминал босқичлари ва асоратларининг олдини олишга эришилади, бу эса стационар даволаниш муддатларини қисқартиришга, лаборатор ва инструментал текширувлар ҳамда гемодиализга кетадиган харажатларни камайтиришга имкон беради. Хулоса: eNOS3, AGT1, APOC3 ва HIF1A генларидаги хавфли генотипларнинг аниқланиши сурункали буйрак касаллигига чалинган беморларнинг касаллик кечишини башоратлаш, шахсийлаштирилган назорат ва даволашни жорий этиш, шу орқали беморларнинг саломатлиги, меҳнатга лаёқатлилик даври ва ҳаёт сифатини узоқ муддат сақлаб қолиш имконини беради.
иккинчи илмий янгилик: хавфли генотипларга эга беморларда uNgal, β₂-микроглобулин, цистатин C даражаларининг юқорилиги, шунингдек ҳКФТ пастлиги билан ўзаро кучли корреляцияси (r=0,6–0,8; p<0,01) аниқланиб, бу генетик маркерлар СБКнинг ривожланишида муҳим омил эканлиги Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси 09.04.2025-йилдаги 01-56-сонли, Жиззах вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси Фориш туман тиббиёт бирлашмаси 07.04.2025-йилдаги 797-3-53-ТВ/2025-сонли, ҳамда Хоразм вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 18.04.2025-йилдаги №91-I сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган.  (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025-йил 15-августдаги №23/22-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: хавфли генотипларга эга беморларда uNgal, β₂-микроглобулин ва цистатин C даражаларининг ошиши ҳамда коптокча фильтрация тезлиги пасайиши ўртасидаги кучли боғлиқликни аниқлаш сурункали буйрак касаллигининг оғир фенотипи ривожланишини эрта башоратлаш имконини беради. Бу эса юқори хавфли беморларни ўз вақтида аниқлаб, уларга шахсийлаштирилган кузатув ва профилактик ҳамда даволаш чораларини белгилаш, касалликнинг асоратларини олдини олиш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: генетик хавфли беморларда биомаркерлар (uNgal, β₂-микроглобулин, цистатин C) ва КФТни комплекс баҳолаш орқали СБКнинг оғир шаклларини эрта аниқлаш имкони яратилади, бу эса асоратлар ривожланишини камайтириш, стационар даволаниш муддатларини қисқартириш ва даволаш усулларига бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳисобига соғлиқни сақлаш тизими харажатларини тежашга олиб келади. Хулоса: хавфли генотиплар билан нефрон шикастланишини акс эттирувчи биомаркерларнинг ўзаро боғлиқлигига асосланган ушбу ёндашув сурункали буйрак касаллигининг оғир кечишига мойил беморларни эрта аниқлаш, уларни самарали кузатиш ва шахсийлаштирилган даволашни жорий этиш имконини бериб, беморларнинг саломатлиги ва меҳнатга лаёқатлилик даврини узоқ муддат сақлаб қолишга хизмат қилади.
учинчи илмий янгилик: eNOS3 (rs2070744), AGT1 (rs699), APOC3 (rs5128) ва HIF1A (rs11549465) генларининг кўп локусли комбинациялари (eNOS3+AGT1, accuracy=0,774, OR=11,7; eNOS3+AGT1+APOC3, accuracy=0,790, OR=15,5; eNOS3+AGT1+APOC3+HIF1A, accuracy=0,806, OR=23,5) сурункали буйрак касаллигида ривожланиш хавфини аддитив-синергик тарзда ошириши аниқланганлиги Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси 09.04.2025-йилдаги 01-58-сонли буйруқ, Жиззах вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси Фориш туман тиббиёт бирлашмаси 07.04.2025-йилдаги 800-3-53-ТВ/2025-сонли, ҳамда Хоразм вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 07.04.2025-йилдаги №84-I сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган.  (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025-йил 15-августдаги №23/22-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: eNOS3, AGT1, APOC3 ва HIF1A генларининг кўп локусли аддитив–синергик комбинацияларини аниқлаш сурункали буйрак касаллигининг тез ривожланиб борувчи шаклларига мойил беморларни эрта босқичда ажратиш имконини беради. Бу юқори хавфли беморларни мақсадли скринингдан ўтказиш, индивидуал кузатув ва профилактик ҳамда даволаш чораларини ўз вақтида белгилаш орқали касаллик асоратларини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: кўп локусли генетик хавфли комбинацияларга эга беморларни эрта аниқлаш сурункали буйрак касаллигининг ривожланишини секинлаштириш ва диализ олди даврини узайтириш имкониятини беради, бу эса стационар даволаш муддатларини қисқартириш, гемодиализга бўлган эҳтиёжни кечиктириш ва соғлиқни сақлаш тизими харажатларини камайтиришга олиб келади. Хулоса: eNOS3, AGT1, APOC3 ва HIF1A генларининг кўп локусли аддитив–синергик комбинациялари асосида сурункали буйрак касаллигининг клиник кечишини башоратлаш имконияти яратилади, бу эса шахсийлаштирилган скрининг, назорат ва даволаш стратегияларини жорий этиш орқали беморларнинг саломатлиги, меҳнатга лаёқатлилик даври ва ҳаёт сифатини узоқ муддат сақлаб қолишга хизмат қилади.
тўртинчи илмий янгилик: uNgal, β₂-микроглобулин ва цистатин C даражалари билан артериал босим, ҳКФТ ва протеинурия кўрсаткичлари ўртасида юқори статистик корреляция (r>0,7; p<0,01) аниқланиб, бу биомаркерларнинг буйрак функционал ҳолатини комплекс баҳолашда прогностик аҳамиятга эга экани асосланганлиги Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси 09.04.2025-йилдаги 01-56-сонли, Жиззах вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси Фориш туман тиббиёт бирлашмаси 07.04.2025-йилдаги 797-3-53-ТВ/2025-сонли, ҳамда Хоразм вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 18.04.2025-йилдаги №91-I сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган.  (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025-йил 15-августдаги №23/22-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: uNgal, β₂-микроглобулин ва цистатин C каби биомаркерларни артериал босим, КФТ ва протеинурия билан биргаликда баҳолаш сурункали буйрак касаллигининг эрта ва субклиник босқичларини аниқлаш, касалликнинг прогрессиясини башоратлаш ва юқори хавфли беморларни ўз вақтида ажратиш имконини беради, бу эса беморларнинг ҳаёт сифати ва даволаш натижаларини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: буйрак функционал ҳолатини комплекс баҳолаш орқали касалликнинг оғир кечишини эрта аниқлаш имконини яратади, бу стационар даволаниш муддатларини қисқартириш, асоратлар ва гемодиализга бўлган эҳтиёжни кечиктириш ҳисобига соғлиқни сақлаш тизими харажатларини камайтиришга олиб келади. Хулоса: uNgal, β₂-микроглобулин ва цистатин C биомаркерларининг гемодинамик ва функционал кўрсаткичлар билан узвий боғлиқлигига асосланган ушбу ёндашув сурункали буйрак касаллигини эрта ташхислаш, авжланишини башоратлаш ва шахсийлаштирилган даволаш стратегияларини жорий этиш имконини бериб, беморларнинг саломатлиги ва ҳаёт сифатини узоқ муддат сақлаб қолишга хизмат қилади. 
бешинчи илмий янгилик: ROC-таҳлил натижаларига кўра, пешобдаги uNgal  (AUC=0,85), β₂-микроглобулин (AUC=0,82) ва цистатин C (AUC=0,88) кўрсаткичлари сурункали буйрак касаллигининг эрта босқичларини аниқлашда юқори сезувчанлик ва спецификликка эга биомаркерлар сифатида (р<0,001) асосланганлиги Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси 09.04.2025-йилдаги 01-56-сонли, Жиззах вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси Фориш туман тиббиёт бирлашмаси 07.04.2025-йилдаги 797-3-53-ТВ/2025-сонли, ҳамда Хоразм вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 18.04.2025-йилдаги №91-I сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган.  (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025-йил 15-августдаги №23/22-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу биомаркерларнинг юқори диагностик самарадорлигига таянган ҳолда сурункали буйрак касаллигини клиник белгилари намоён бўлмасдан олдин эрта аниқлаш, хавф гуруҳларини скринингдан ўтказиш ва ўз вақтида профилактик ҳамда даволаш чораларини бошлаш имкони яратилади. Иқтисодий самарадорлиги: uNgal, β₂-микроглобулин ва цистатин C асосида СБКни эрта ташхислаш орқали сурункали буйрак касаллигининг олди олиниб, стационар даволаш муддатлари қисқартирилади ва даволаш усулларига бўлган эҳтиёж камайтирилади. Хулоса: ушбу биомаркерлар сурункали буйрак касаллигини эрта ва ишончли аниқлаш, унинг прогрессиясини назорат қилиш ва шахсийлаштирилган клиник қарорлар қабул қилиш имконини бериб, беморларнинг саломатлиги ва ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади. 

Yangiliklarga obuna bo‘lish